કુલ ૫૪૦૭ લેખ · પાનું ૧૦૦ / ૧૦૯
સાંજના આકાશમાં આ રંગ કોનું કામ છે? મોરપીંછાનો અનોખો ઢંગ કોનું કામ છે?
કાનુડા, તેં ગાગર ફોડી, ભીંજવી મારી ચોળી, ગામ આખું વાતો કરે છે, હવે શું કહું રે ભોળી?
હૉસ્પિટલના ઓરડામાં બાના માથા પાસે
રચે છે સદા એ મહેલો હવામાં, નદી પર જુઓ, પુલ ચણેલો હવામાં.
રોજ સાંજે છ વાગ્યે બાપુજી
દ્વાર ખુલ્લું, દીપ ઝળહળ, તું કશે ચાલ્યો ગયો, ઓસરીમાં એક ખાલી ખાટલો તું દઈ ગયો;
હે ખુદા, એવું કરી દે, દીપ થઈ બળતો રહું, આંસુ લૂછું કોઈનાં ને ઘાવ પર ઢળતો રહું;
પોટલી તૈયાર છે, ને આવ તું, તેડી જજે, જે ઋણો બાકી હશે, એ ફૂલ થઈ ખીલી જજે;
તું સામે હોય ત્યારે હોઠે તાળાં વાગે રે, તું જાય પછી આખી રાત મારું મનડું જાગે રે.
તેં લખેલી પંક્તિઓમાં ઝળહળું છું એકલો, રાત આખી મીણ પેઠે પીગળું છું એકલો.
કાળ ચોરી ગ્યો ઘણું, ને ના પડી સ્હેજે ખબર, વાળમાં ચાંદી ભરી ગ્યો, આંખમાં ઝાંખી નજર;
ફર ફર ફરતો રેંટિયો રે, બાપુ કાંતે તાર, એક તારમાં ગૂંથી દીધો આખો દેશ અપાર.
ગામની શેરી, લખોટી, બાળપણનો ભાઈબંધ, સાથ ખેલ્યો, સાથ ખીજ્યો, ગાંડપણનો ભાઈબંધ.
રાતે બે વાગ્યે ઓશીકા પાસે પડેલો ફોન
શિબિરની શાળામાં શિક્ષકે કહ્યું:
આંસુ કેદી, બંધ પાંપણ, રાતની ક્યારે સવાર? ઠેસ પર ઠેસો પડી, આ ઘાતની ક્યારે સવાર?
વર્ષ ૨૦૪૦. દાદીમા હવે નથી,
તું કહે તો ઝૂંપડી પર તાજ લૂંટાવી દઉં, હોઠના મલકાટ પર આ રાજ લૂંટાવી દઉં.
શબ્દ જ્યાં થાકી ગયા, ત્યાં મૌન ગીતો ગાય છે, આંસુઓનું એક ટીપું ગ્રંથ થઈ સમજાય છે;
ભીડમાં તું મળે છે ત્યારે પૂછે છે: ‘કેમ છો?’
બાના કબાટમાંથી એક જૂની નવલકથા મળી.
ઝાલરો ને શંખ વાગ્યા, ઊઠ ધ્યાની, જાગ તું, ગ્રંથ ગોખ્યા, અર્થ ભૂલ્યો, શબ્દ-જ્ઞાની, જાગ તું.
જે કહી શક્યો નહીં, એ સૌ સમાયું શબ્દમાં, રાતનું મૂંગું રુદન પણ, એ ગવાયું શબ્દમાં.
ઈસુની છબી ટાંગવા મેં દીવાલમાં
બાળપણની તું સખી, ને દિન બધા ચાલ્યા ગયા, ઢીંગલીનાં લગ્ન, ઝૂલો, શોર સૌ ઊડી ગયા;
વાદળિયા રે, તું તો ઢોળે શહેરના ધાબે નીર, અમારું ખેતર તરસ્યું ઊભું, તને નથી રે પીર?
બાપુ રે, મારો તુલસીક્યારો રોજ પાણી પાજો, હું તો ચાલી સાસરિયે, મારું બાળપણ સાચવજો.
હરિ, મારે જાવું ખેતરને શેઢે, મોલ ઝૂલે ત્યારે, ખળું ભરાય, ગાડાં ઊપડે, ને સાંજ ઢળે ત્યારે.
સફરથી ઠરેલો થયો છું હવે, ફળોથી નમેલો થયો છું હવે.
પરોઢિયે કોણે ઉઘાડી બારી, કોણે ઢોળ્યો રંગ? જાગી ઊઠી ચકલી, ને જાગ્યું મારું અંગેઅંગ.
મને કોઈ કહે ના ‘માજી’, હું તો હજી છું તાજી, પૌત્ર શીખવે ફોન મને, ને હું શીખવું એને ભાજી.
હજારો તારલા વચ્ચે સિતારામાં તને ભાળું, ન બોલે તું ભલે, તોયે ઇશારામાં તને ભાળું.
દાદીમાએ અમેરિકા રહેતા પૌત્રને
ધન ભલે હો, માન હો, પણ સાદગી પણ જોઈએ, ઘંટનાદો મંદિરે, પણ બંદગી પણ જોઈએ.
હરિ, એટલું દેજે: હૈયે હામ ને હોઠે ગીત, ઝૂંપડીએ એક દીવો, ને આંખે સાચી પ્રીત.
કંકુ ઘોળીને કંકોતરી લખું, ધ્રૂજે રે મારો હાથ, લખતાં લખતાં લાગે, દીકરી, છૂટે તારો સાથ.
ઓગળેલી ચૂલની છે વાસ બાના સાડલે, બાળકોના ઊંઘતા સૌ શ્વાસ બાના સાડલે.
કૂવાને કાંઠે ઊભી પનિહારી, સીંચે સીંચણ ધીરે, ઘડો ભરાય ને ખાલી થાય, મારું મન ક્યાંય ના ઠરે.
વીસ વરસ સુધી મેં અરીસા સામે
એવું આભ દેજે, પ્રભુ, જ્યાં પંખી ઊડે નિર્ભય, ભાષા, ધરમ ને નાતનો ના કોઈ ઊભો ભય.
ચાકડે ઘૂમે માટી, ને ઘડાય કોડિયાં રે, ગામ ઝળહળે, પણ કુંભારનાં અંધારાં ઓરડિયાં રે.
ઓગળી હું રાતમાંથી ભોરનો તડકો થયો, મૌન મારું તૂટતાં, હું ડાળનો ટહુકો થયો.
ગરવી ધરાનું ગીત ગાઉં, મારી ગુજરાત રે, ગિરનારે ગાજે સાવજ, ને સાબરમતીએ પ્રભાત રે.
પચાસ શિયાળા અમે એક જ ધાબળો ઓઢ્યો.
સાધુ, હરિનો સોદો રોકડો રે, ના ઉધાર ચાલે, મન આપો તો મોહન મળે, ના ઘરેણાં કે પાલે.
સાવ ખાલી પોટલું લઈ ચાલ્યો છેલ્લી વાટ, ના કોઈ ઘોડો, ના કોઈ ગાડી, ના કોઈ ઊંચો ઠાઠ.
હારથી ડરતો નથી, ઊઠી જવાની હામ છે, ઠેસ વાગી તો ભલે, રસ્તો જ મારું ધામ છે;
દરિયાકાંઠે મેં રેતી મૂઠીમાં લીધી.
કોઈ આવી રાતના ને એમ બોલી સ્વપ્નમાં, બંધ વરસોથી હતું, એ દ્વાર ખોલી સ્વપ્નમાં.
એમણે જ આ હાઇવે બનાવ્યો હતો —