કુલ ૨૬૫૦ લેખ · પાનું ૩૩ / ૫૩
તમે જ્યારે એક જ ખુરશી પર બેસી રહો છો, ત્યારે તમારું મગજ માત્ર એક જ સત્ય જુએ છે: તમારું પોતાનું સત્ય. રોટેટિંગ ચેર ટેકનીક એટલે નિર્ણય લેતી વખતે શારીરિક કે માનસિક રીતે પોતાની બેઠક બદલવી.
વેપારીઓ નાણાંનું વળતર ગણે છે, જેને અંગ્રેજીમાં આરઓઆઈ કહે છે. ખર્ચેલા એક રૂપિયા સામે દોઢ રૂપિયો મળ્યો કે નહીં તેની ચોપડે નોંધ રહે છે. પણ તમારા કલાકોનું શું? રોટ્સ એટલે 'રિટર્ન ઓન ટાઈમ સ્પેન્ટ'.
કાયદાના ચોપડા અને જીવનની વાસ્તવિકતા વચ્ચે મોટો ખાડો છે. જ્યારે સંપૂર્ણ, સો ટચનો ન્યાય આપવો અસંભવ બને, ત્યારે સિસ્ટમ એક કામચલાઉ રસ્તો કાઢે છે: 'કાચો ન્યાય'. અંગ્રેજીમાં જેને રફ જસ્ટિસ કહે છે.
ટ્રાફિક સિગ્નલ પર લાલ લાઈટ થાય એટલે બધા અટકે. લીલી થાય એટલે દોડે. એક કેન્દ્રીય સ્વિચ આખા ચાર રસ્તાનું ભાગ્ય નક્કી કરે છે. ચકરાવો એટલે કે ટ્રાફિક સર્કલ સાવ ઊંધી રીતે કામ કરે છે. ત્યાં કોઈ બત્તી નથી હોતી.
તમારો અસલ હાથ પડદા પાછળ સંતાડી દેવામાં આવે છે. ટેબલ પર તમારી નજર સામે એક નકલી, રબરનો હાથ મૂકવામાં આવે છે. હવે પ્રયોગ કરનાર વ્યક્તિ એક પીંછી લઈને તમારા છુપાયેલા અસલ હાથ અને સામે પડેલા રબરના હાથ બંને પર એક જ સમયે, એક જ લયમાં સ્પર્શ કરે છે.
શાળાના દિવસો યાદ કરો. હાથમાં લાકડાની અક્કડ પેન્સિલ પકડીને ઉપર-નીચે ઝડપથી હલાવો એટલે પેન્સિલ રબરની જેમ વળતી દેખાય. વાસ્તવમાં લાકડું વળતું નથી, એ એટલું જ સખત છે. પણ આપણી આંખ અને મગજ ગતિની ઝડપ સાથે તાલ મેળવી શકતાં નથી.
સિસ્ટમ જ્યારે કોઈને કાઢી ન શકે અને રાખવા પણ ન માગતી હોય, ત્યારે તે માણસને ક્યાં મૂકે? જવાબ છે: રબર રૂમ. આ કોઈ પાગલખાનાની ઓરડી નથી. આ એક વહીવટી ખાંચો છે. અહીં પગાર ચાલુ રહે, પણ કામ શૂન્ય હોય.
મનમાં ગૂંચવાયેલી સમસ્યા કાગળ પર ઉતારતાં જ અડધી ઉકલી જાય છે. આ જૂની વાત છે. આ પદ્ધતિ એનાથી એક ડગલું આગળ વધે છે. જ્યારે તમે કોઈ મુશ્કેલ કોયડામાં અટવાઈ જાઓ, ત્યારે કોઈ જીવતા માણસ પાસે જવાની જરૂર નથી. તમારા ટેબલ પર એક નિર્જીવ રમકડું મૂકો.
તમે જિંદગીની સૌથી મોટી મુશ્કેલી ઉકેલી નાખો એટલે તરત સુખ આવી જશે? ભ્રમ છે. એક મુસીબતનો ખાતમો બોલાવો એટલે બીજા નંબરની મુસીબત તરત પહેલા નંબરે પ્રમોશન મેળવી લે છે. આ સંસારનો નિર્દય નિયમ છે.
એક જૂની વાર્તા છે. બે દેશના વડાપ્રધાનો ગંભીર ચર્ચામાં બેઠા હતા. અચાનક એક મંત્રી દોડતો આવ્યો, ગુસ્સામાં લાલચોળ. પેલા વડાપ્રધાને શાંતિથી કહ્યું, 'પીટર, રૂલ નંબર ૬ યાદ રાખ.' પેલો મંત્રી તરત શાંત થઈ ગયો અને માફી માંગીને બહાર જતો રહ્યો.
મગજને ગણિત ગમતું નથી. મગજને પેટર્ન ગમે છે. એક વસ્તુ માત્ર ઘટના છે. બે વસ્તુ સરખામણી બને છે. પણ ત્રણ વસ્તુ ભેગી થાય એટલે આપોઆપ લય બની જાય છે. પ્રાચીન ગ્રીક વક્તાઓથી લઈને આજના ભાષણકારો આ વાત સારી રીતે જાણે છે. માનવ સ્મૃતિ બહુ નાજુક છે.
વેચાણ અને બજારના પંડિતો એક કડવી વાસ્તવિકતા છુપાવે છે. તમે જે ક્ષણે માલ વેચવા નીકળો છો, તે ક્ષણે બજારના માત્ર ૫ ટકા ગ્રાહકો જ ખરીદી કરવા તૈયાર બેઠા હોય છે. બાકીના ૯૫ ટકા લોકોને અત્યારે તમારી કોઈ જરૂર નથી.
વિજ્ઞાન હોય કે વ્યવહાર, અમુક મર્યાદાઓ વગર કોઈ વસ્તુ શરીર કે મગજમાં પચી શકતી નથી. ઈસવીસન ૧૯૯૭માં ક્રિસ્ટોફર લિપિન્સ્કી નામના રસાયણશાસ્ત્રીએ ફાર્માસ્યુટિકલ દુનિયામાં એક સિદ્ધાંત આપ્યો: 'રૂલ ઓફ ફાઈવ'.
કોઈપણ દ્રશ્યને જુઓ ત્યારે માણસની સહજ વૃત્તિ મુખ્ય વસ્તુને બરાબર વચ્ચે મૂકવાની હોય છે. આ પાસપોર્ટ સાઇઝનો વિચાર છે. ત્રિભાગનો નિયમ એટલે કે 'રૂલ ઓફ થર્ડ્સ' આ માનસિકતા તોડે છે.
મોરના પીંછા સુંદર છે, પણ ઉડવા માટે બોજારૂપ છે. શિકારી પ્રાણી સામે દોડવું હોય ત્યારે લાંબી પૂંછડી મોતનું કારણ બની શકે. છતાં ઢેલ હંમેશાં સૌથી ભવ્ય પીંછાવાળા મોરને જ પસંદ કરે છે. પરિણામે દર નવી પેઢીએ પીંછા વધુ મોટા અને ભારે થતા ગયા.
સરકાર હોય, હોસ્પિટલ હોય કે શાળા—લોકો અવારનવાર એક ઉપાય ફેંકે છે: આને એક કંપનીની જેમ ચલાવો. આ ભ્રમનું નામ છે 'રનિંગ ઇટ લાઇક અ બિઝનેસ ફેન્ટસી'. આ વિચાર ક્યાંથી શરૂ થયો તે ચોક્કસ નથી, પણ મેનેજમેન્ટની ચર્ચાઓમાં આ દાવો વર્ષોથી ગૂંજે છે.
કૃત્રિમ બુદ્ધિ એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિશે એક જૂનો જાણીતો કિસ્સો છે. લશ્કરે જંગલમાં છુપાયેલી ટેન્ક ઓળખવા માટે કમ્પ્યુટરને સેંકડો ફોટો બતાવીને તાલીમ આપી. એક આલ્બમમાં ટેન્કવાળા ફોટા હતા, બીજામાં ખાલી જંગલ. મોડેલે અદભુત પરિણામ આપ્યું.
બધું જ મહત્વનું છે એવો દાવો કરનાર માણસ છેવટે કશું જ પૂરું કરતો નથી. આપણી પાસે સમય, પૈસા અને ધ્યાન મર્યાદિત છે. છતાં આપણે દરેક નવી માગણી સામે ઝૂકી જઈએ છીએ. સેક્રેડ બકેટ્સ પદ્ધતિ આ અરાજકતા સામે એક મજબૂત કિલ્લો બાંધે છે.
કોઈ જૂથમાં જોડાવા માટે જો ભારે કિંમત ચૂકવવી પડે, તો લોકો ત્યાં કેમ જાય? સમાજશાસ્ત્રી લોરેન્સ યાનાકોને ૧૯૯૨માં એક રસપ્રદ સિદ્ધાંત આપ્યો: સેક્રિફાઇસ એન્ડ સ્ટિગ્મા થિયરી.
જે અસ્તિત્વમાં જ નથી, તેના પર કાબૂ મેળવવાની યોજના બનાવવી એટલે આ ભ્રમ. યુનિકોર્ન એટલે એક શિંગડાવાળો કાલ્પનિક ઘોડો.
જ્યાં સજાનો ડર નથી હોતો, ત્યાં જ સાચી પ્રતિભા શ્વાસ લે છે. આ સાદો નિયમ છે. 'સેફ્ટી ઈફેક્ટ' એટલે ટીમ કે સંગઠનમાં ભયમુક્ત વાતાવરણ ઊભું કરવું.
ભય સતત રહેતો નથી, પણ ભયની ગેરહાજરીનો ચોક્કસ પુરાવો ન મળે ત્યાં સુધી મગજ શાંત બેસતું નથી. આ મનોવિજ્ઞાનનો પાયાનો નિયમ છે. પ્રાણી કે માણસ ત્યારે જ હળવાશ અનુભવે છે જ્યારે તેને કોઈ ચોક્કસ ‘સલામતી સંકેત’ દેખાય.
સુરક્ષા સારી બાબત છે, પણ સુરક્ષા જ્યારે ધર્મ બની જાય ત્યારે તે રોગ બની જાય છે. સેફ્ટીઇઝમ એટલે એવી માનસિકતા જેમાં શારીરિક કે માનસિક અસુવિધાથી બચાવવાને સર્વોચ્ચ નૈતિક મૂલ્ય માની લેવામાં આવે છે.
જે ચીજ આંખ સામે નાચે છે, તે જ સાચી છે એવો ભ્રમ માણસને સદીઓથી છે. આપણું મગજ ગહન વાસ્તવિકતા જોવા માટે નહીં, પણ જે ચમકે છે તેના પર તરાપ મારવા માટે ઘડાયેલું છે. આ વલણને ધ્યાનાકર્ષણનો વિરોધાભાસ કહે છે.
ટેબલની બરાબર વચ્ચે મીઠાની દાબડી મૂકો. કોઈ ગ્રાહક આવશે, તેને ખસેડશે અને કિનારે મૂકી દેશે. બીજો માણસ આવશે, એને સાવ ખૂણામાં ધકેલી દેશે.
આખી દુનિયા બીમારીનો અભ્યાસ કરે છે. કયો વાયરસ આવ્યો, બ્લડ પ્રેશર કેમ વધ્યું, હાર્ટ એટેક કેમ આવ્યો. આ પદ્ધતિને પેથોજેનેસિસ કહેવાય—રોગ કેમ જન્મ્યો તેની તપાસ.
અર્થશાસ્ત્ર ગણિત નથી, છતાં અર્થશાસ્ત્રીઓ તેને ભૌતિકવિજ્ઞાન જેવું ચોક્કસ વિજ્ઞાન સાબિત કરવા મથે છે. જ્યારે માનવીય વર્તણૂક, લાગણીઓ અને અરાજક બજારોને ન્યૂટન કે લેગ્રાન્જના યાંત્રિક નિયમોમાં બળજબરીથી બાંધવામાં આવે, ત્યારે જન્મ લે છે એક ગાણિતિક…
લિયોનાર્દો દ વિન્ચીનો એક પ્રિય મુદ્રાલેખ હતો: 'સાપેર વેદેરે'. ઈટાલિયન ભાષાનો આ શબ્દપ્રયોગ છે. સીધો અર્થ થાય: જોતાં શીખવું. મોટા ભાગના માણસો માત્ર આંખો ખુલ્લી રાખે છે, કશું જોતા નથી.
સુખ તમારી પાસે આવીને ઊભું રહે છે, પણ તમે એને સ્વીકારી શકો છો કે નહીં? મોટા ભાગના લોકો પાસે ખુશીઓની કમી નથી હોતી, ખુશીઓને મમળાવવાની આવડત નથી હોતી. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ક્ષમતાને માપવા માટે એક માળખું બન્યું છે: ‘સેવરિંગ બિલીફ્સ ઇન્વેન્ટરી’.
કામ અને રમત વચ્ચે કોઈ પાયાનો તફાવત નથી. તફાવત માત્ર માનસિક મજબૂરીનો છે. માર્ક ટ્વેઇનની નવલકથામાં ટોમ સૉયરને સજા તરીકે દીવાલને ચૂનો લગાવવાનું કામ સોંપાય છે. તે રડવા બેસવાને બદલે એવો ડોળ કરે છે કે આ કોઈ અદ્ભુત કળા છે.
માણસ પહેલાં વિચારે છે અને પછી બોલે છે, એવો એક સામાન્ય ભ્રમ છે. વાસ્તવિકતા ઊલટી છે. તમે જે બોલો છો, તમારું મગજ એને જ સાચું માની લે છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આને એક જાણીતી ઘટના ગણવામાં આવે છે.
મકાન ચણવું હોય ત્યારે સીધો દસમો માળ નથી બનતો. પહેલાં નીચે લોખંડના પાઈપ અને લાકડાના પાટિયાંની પાલખ બાંધવી પડે. મજૂર એ પાલખ પર ઊભા રહીને દીવાલ ચણે છે. જ્યારે ઇમારત પોતાના પગ પર ઊભી રહેવા જેવી મજબૂત થઈ જાય, ત્યારે પાલખ ચૂપચાપ ઉતારી લેવાય છે.
કોઈ જટિલ, જીવંત બાબતને પકડીને એક સાદા આંકડામાં બાંધી દેવાની માનસિક ભૂલ એટલે સ્કેલર ફેલેસી. જિંદગી બહુપરિમાણીય છે, પણ આપણું મગજ આળસુ છે. મગજને દરેક વાત માટે એક સ્કેલ જોઈએ—એકથી દસનો સ્કોર, સ્ટાર રેટિંગ અથવા ટકાવારી.
હોદ્દો એ જ રહે છે, પણ કામનું વજન બદલાઈ જાય છે. કંપની નાની હોય ત્યારે જે કામ સામાન્ય લાગતું હતું, કંપની મોટી થતાં એ જ કામ ગળાનો ગાળિયો બની જાય છે. બિઝનેસની ભાષામાં આને 'સ્કેલિંગ ટુ ધ કોલ' કહે છે.
કોઈપણ લખાણ આખેઆખું શબ્દશઃ વાંચવાને બદલે માત્ર કામની વિગતો પકડી પાડવા નજર ફેરવવાની પદ્ધતિ એટલે સ્કેનિંગ. આ કોઈ મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી. કોઈ પુસ્તકે આ શબ્દ ખાસ વ્યાખ્યાયિત કર્યો હોય એવું પણ નથી.
માનવીનું મગજ જંગલમાં વાઘને જોઈને જે રીતે ફફડી ઊઠે છે, બરાબર એ જ રીતે સામાજિક અપમાન જોઈને પણ ધ્રૂજે છે. ન્યુરોસાયન્સની ભાષામાં કહીએ તો મગજ માટે શારીરિક ઈજા અને સામાજિક આંચકો બંને એકસરખી પીડા છે.
આપણે એકલા અટૂલા જીનિયસની પૂજા કરીએ છીએ. આપણને લાગે છે કે કોઈ એક મહાન માણસ બંધ રૂમમાં બેસીને અચાનક દુનિયા બદલી નાખે છે. આ એક જૂનો વહેમ છે. બ્રિટિશ સંગીતકાર અને વિચારક બ્રાયન ઈનોએ એક નવો શબ્દ આપ્યો: સીનિયસ.
કોઈ એક માણસને દેશના તમામ જ્ઞાન, ગણિત અને વિજ્ઞાનનો સર્વોચ્ચ વડો બનાવી દો. તેને પૂરી સત્તા સોંપો. તેને કહેવામાં આવે કે સમાજની તમામ અરાજકતા મટાડીને બધું વ્યવસ્થિત, તર્કબદ્ધ અને સચોટ બનાવી દે. આ કાલ્પનિક પાત્ર એટલે ‘સાયન્સ ઝાર’.
કોઈ મોટો પ્લાન ક્યારેય કાગળ પર જેવો દોર્યો હોય તેવો જમીન પર ઊતરતો નથી. મેનેજમેન્ટના પુસ્તકો શીખવે છે કે પહેલાં લક્ષ્ય નક્કી કરો, પૂરેપૂરો ડેટા ભેગો કરો અને એક ભવ્ય માસ્ટરપ્લાન બનાવીને કૂદી પડો. આ વાહિયાત રોમેન્ટિસિઝમ છે.
જ્યાં સુધી આંકડા દીવાલ પર મોટા અક્ષરે લખાતા નથી, ત્યાં સુધી માણસ માત્ર ટહેલતો હોય છે. રમતમાં સ્કોરબોર્ડ ન હોય તો ખેલાડીઓ માત્ર પરસેવો પાડે છે, જીતવા માટે લડતા નથી.
બે પ્રકારના મગજ હોય છે. એક સૈનિકનું મગજ, બીજું જાસૂસ એટલે કે સ્કાઉટનું મગજ. સૈનિકનો એક જ ધર્મ છે: પોતાના મોરચાનો બચાવ કરવો અને સામા પક્ષને ખતમ કરવો. એ પહેલેથી નક્કી કરી લે છે કે સાચું શું છે અને ખોટું શું છે. સ્કાઉટ આવું નથી કરતો.
કોઈપણ વાત સીધી મુદ્દા પર કેમ નથી આવતી? મોટાભાગના લોકો ભૂમિકા બાંધવામાં અડધો કલાક બગાડે છે અને સાંભળનાર ઊંઘી જાય છે. વિચાર સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે ભાષા લપસી પડે છે.
સ્ક્રેબલની રમતમાં વિશ્વવિજેતા બનવા માટે તમારે શબ્દોના અર્થ જાણવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર કયા અક્ષરો ક્યાં ગોઠવાય તો વધુ પોઈન્ટ મળે તેટલી જ ગોખણપટ્ટી પૂરતી છે.
ગળા ફાડીને ચીસ પાડવી એ કોઈ રોગનું લક્ષણ નથી, ક્યારેક એ દવા બની શકે છે. સ્ક્રીમ થેરાપીનો સીધો અર્થ એ છે કે તમારા અંદર દબાયેલા દર્દ, હતાશા અને ગુસ્સાને મોટેથી બૂમ પાડીને બહાર ફેંકી દેવો. આપણે સભ્યતાના નામે કાયમ ચૂપ રહેવાનું શીખીએ છીએ.
કાગળ પર વાંચવું અને કાચના સ્ક્રીન પર વાંચવું એ બે અલગ માનસિક ક્રિયાઓ છે. આંખ જ્યારે મોબાઇલ કે ટેબ્લેટ પર ફરે છે, ત્યારે મગજ ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાને બદલે માહિતી માત્ર ઝડપથી સ્કેન કરે છે.
એક સાથે ચાર કામ પતાવવાનો દાવો કરતો માણસ કાં તો જુઠ્ઠો છે, કાં બેદરકાર. આપણું મગજ કમ્પ્યુટર નથી કે એકસાથે ડઝન વિન્ડો ખુલ્લી રાખીને સરખી ઝડપે પ્રોસેસ કરે.
તમે જે કઈ છો, તે તમારા એકલાના જોરે નથી. આપણે માનીએ છીએ કે આપણો અહંકાર, આપણો નિર્ણય અને આપણું વ્યક્તિત્વ સ્વતંત્ર છે. બૌદ્ધ દર્શન આ ભ્રમને તોડી નાખે છે.
જીવનમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે દુખ થાય છે. એ કુદરતી છે. પણ અસલી વિનાશ મુશ્કેલી નથી કરતી, એના વિશેનું આપણું રુદન કરે છે. આ વિચાર બૌદ્ધ મનોવિજ્ઞાનના પ્રસિદ્ધ 'સલ્લ સૂત્ર'માંથી આવે છે.
ઓર્કેસ્ટ્રામાં બે પ્રકારના વાયોલિન વાદક હોય છે. એક જે પહેલી હરોળમાં બેસીને મુખ્ય સૂર છેડે છે, અને બીજો જે પાછળ રહીને સાથ પુરાવે છે. પાછળ બેઠેલા માણસને ધીમે ધીમે ભ્રમ થાય છે કે પોતાની કોઈ કિંમત નથી. મુખ્ય તાળીઓ તો આગળવાળો લઈ જાય છે.
કુદરતી ઉત્ક્રાંતિ બહુ ધીમી હોય છે. ડાર્વિનનો નિયમ કહે છે કે યોગ્ય જીવ જ ટકશે, પણ એ માટે લાખો વર્ષો લાગે. આ જૂની પ્રક્રિયા હવે પૂરી થઈ રહી છે. હવે માણસ પોતે પોતાના નિર્માતા તરીકે બેઠો છે.