ત્રણનો નિયમ

મગજને ગણિત ગમતું નથી. મગજને પેટર્ન ગમે છે. એક વસ્તુ માત્ર ઘટના છે. બે વસ્તુ સરખામણી બને છે. પણ ત્રણ વસ્તુ ભેગી થાય એટલે આપોઆપ લય બની જાય છે. પ્રાચીન ગ્રીક વક્તાઓથી લઈને આજના ભાષણકારો આ વાત સારી રીતે જાણે છે. માનવ સ્મૃતિ બહુ નાજુક છે. જો તમે કોઈને ચાર કે પાંચ દલીલો આપશો તો એ બધું ભૂલી જશે. પણ ત્રણ મુદ્દા આપો તો મગજ તેને સંપૂર્ણ માની લે છે. વાર્તામાં ત્રણ પાત્રો, ભાષણમાં ત્રણ વચનો અને જાહેરાતમાં ત્રણ શબ્દોનો પ્રાસ.

આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો તેનો કોઈ એક માલિક નથી. સદીઓ જૂની રેટરિક વિદ્યા અને લોકસાહિત્યમાં આ નિયમ વણાયેલો છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ હોય કે સત્ય, અહિંસા અને અસ્તેય હોય. આધુનિક કોમ્યુનિકેશન નિષ્ણાતોએ આ જૂની માનવ સહજતાને મેનેજમેન્ટનો કાયદો બનાવી દીધો. નિયમ સાદો છે: માહિતી આપવી હોય, પ્રભાવ પાડવો હોય કે નિર્ણયો લેવડાવવા હોય, વિકલ્પો હંમેશા ત્રણ રાખો. બે ઓછા પડે છે, ચાર વધારે થઈ જાય છે. ત્રણ એ સંતુલનનો આંકડો છે.

જ્યારે વાત સમજાવવાની હોય ત્યારે આ નિયમ શસ્ત્ર જેવો કામ કરે છે. અતિશય લાંબી સૂચિ બનાવનારા નેતાઓ કે મેનેજરો હંમેશા નિષ્ફળ જાય છે. માણસની કાર્યકારી સ્મૃતિ એકીસાથે અઢળક વિચારો સાચવી શકતી નથી. ત્રણ મુદ્દા મનને સુરક્ષા અને પરિપૂર્ણતાનો અહેસાસ કરાવે છે. નાટક હોય તો શરૂઆત, મધ્ય અને અંત. સમસ્યા હોય તો કારણ, અસર અને ઉકેલ. આ માળખું તૂટે એટલે વાત અર્થહીન ભાષણબાજી બની જાય છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ નિયમ રોજ અજમાવાય છે. ધારો કે દીકરાના લગ્નનું બજેટ નક્કી કરવાનું છે અને ઘરમાં દસ વડીલો ભેગા થયા છે. દરેક કાકા અને મામા પોતાની પચાસ સલાહો લઈને બેસશે તો સાંજ સુધી ઝઘડા સિવાય કશું નહીં વળે. પણ ઘરના મુખી વડીલ સીધું ટેબલ પર ત્રણ જ વાક્ય મૂકે છે: જમણવાર શાહી થશે, સજાવટ સાદી રહેશે અને દહેજ નહીં લેવાય. પૂરું. આખી ચર્ચા આ ત્રણ સીમાડામાં સમેટાઈ જાય છે. કોઈ દલીલ ટકતી નથી કારણ કે મગજને આ ત્રિપુટીમાં એક સુગઠિત વ્યવસ્થા દેખાય છે.

ચોથો વિકલ્પ હંમેશા કન્ફ્યુઝન લાવે છે; માણસને સમજાવવો હોય તો વાત ત્રણમાં જ પતાવવી.