માપદંડનો ભ્રમ

કોઈ જટિલ, જીવંત બાબતને પકડીને એક સાદા આંકડામાં બાંધી દેવાની માનસિક ભૂલ એટલે સ્કેલર ફેલેસી. જિંદગી બહુપરિમાણીય છે, પણ આપણું મગજ આળસુ છે. મગજને દરેક વાત માટે એક સ્કેલ જોઈએ—એકથી દસનો સ્કોર, સ્ટાર રેટિંગ અથવા ટકાવારી. જ્યારે તમે સંકુલ વાસ્તવિકતામાંથી તમામ સંદર્ભો કાઢી નાખો છો અને માત્ર એક સિંગલ નંબરના આધારે સારું કે ખરાબ નક્કી કરો છો, ત્યારે તમે છેતરાઈ રહ્યા છો. આંકડો મોટો એટલે માણસ કે સિસ્ટમ શ્રેષ્ઠ, એ માન્યતા સાવ પોકળ છે.

લેખક એડ્રિયન હોને ૨૦૨૨ના પોતાના પુસ્તક 'યુવ બીન પ્લેડ'માં ગેમિફિકેશન અને રેટિંગ સિસ્ટમ્સની ટીકા કરતા આ ખ્યાલને વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. માણસના સંબંધો, કામની ગુણવત્તા, નીતિમત્તા અને ખુશી જેવા ઊંડા વિષયોને મેટ્રિક્સમાં ફેરવી ન શકાય. છતાં આખી આધુનિક દુનિયા બધું જ માપી લેવાના અહંકારમાં સબડે છે. ક્રેડિટ સ્કોરથી માંડીને સોશિયલ મીડિયાના ફોલોઅર્સ સુધી, આપણને માત્ર લીડરબોર્ડ પર કોણ આગળ છે એ જ જોવામાં રસ પડે છે.

આ ભ્રમ માત્ર સિસ્ટમ્સમાં જ નહીં, આપણી અંગત જિંદગીના નિર્ણયોમાં પણ મોટું નુકસાન કરે છે. ધારો કે ટોરોન્ટો કે ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા તમારા કોઈ એનઆરઆઈ મામા છે. તેઓ માત્ર એક જ સ્કેલ પર આખી દુનિયા માપે છે: ડોલરનું પેકેજ. તેમનો દીકરો વર્ષે દોઢ લાખ ડોલર કમાય છે, એટલે તેઓ માને છે કે તેનું જીવન અમદાવાદી પિતરાઈ ભાઈ કરતાં દસ ગણું સુખી છે. એ દીકરો આઇટી કંપનીના ક્યુબિકલમાં અઠવાડિયાના સાઠ કલાક ઘસાય છે, એકલતા ભોગવે છે અને માનસિક દવાઓ લે છે, એ વાત પેલા સિંગલ આંકડામાંથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

પૈસો, હોદ્દો કે માર્ક્સ એ જિંદગીના ઘણા પાસાંઓમાંથી ફક્ત એક નાનો માપદંડ હોઈ શકે. તેને સમગ્ર સત્ય માની લેવું એ બૌદ્ધિક આળસ છે. જે ક્ષણે તમે આખા અસ્તિત્વને એક સાદા સ્કેલ પર સંકોચી દો છો, તે જ ક્ષણે તમે સત્ય ગુમાવી બેસો છો.

જે બાબતને આંકડામાં માપી શકાય છે, એ જિંદગીની સૌથી અર્થપૂર્ણ બાબત ક્યારેય હોતી નથી.