અટવાતાં અટવાતાં આગળ વધવાની કળા

કોઈ મોટો પ્લાન ક્યારેય કાગળ પર જેવો દોર્યો હોય તેવો જમીન પર ઊતરતો નથી. મેનેજમેન્ટના પુસ્તકો શીખવે છે કે પહેલાં લક્ષ્ય નક્કી કરો, પૂરેપૂરો ડેટા ભેગો કરો અને એક ભવ્ય માસ્ટરપ્લાન બનાવીને કૂદી પડો. આ વાહિયાત રોમેન્ટિસિઝમ છે. વાસ્તવિક દુનિયા આટલી સુઘડ નથી હોતી. ખરી દુનિયામાં મોટા પરિવર્તનો અચાનક ક્રાંતિથી નથી આવતા. ત્યાં તો નાનાં નાનાં ડગલાં ભરીને, ઠોકરો ખાઈને અને રસ્તે જે મળે તેને સાંધતા જઈને આગળ વધવું પડે છે. આને જ પોલિસીની ભાષામાં મડલિંગ થ્રુ કહે છે.

અમેરિકન પોલિટિકલ સાયન્ટિસ્ટ ચાર્લ્સ લિન્ડબ્લોમે ૧૯૫૯માં એક સીમાચિહ્નરૂપ પેપર લખ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે સરકારી નીતિઓ કે સામાજિક નિર્ણયો ક્યારેય શુદ્ધ તર્કથી નથી ઘડાતા. કોઈ સચિવ પાસે આખા દેશની તમામ માહિતી હોતી જ નથી. એટલે વ્યવહારુ માણસો ‘ઇન્ક્રીમેન્ટાલિઝમ’ અપનાવે છે. એટલે કે જે ચાલે છે તેમાં સહેજ સુધારો કરવો, ભૂલ થાય તો પાછું વળવું અને નવી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નવો રસ્તો કાઢવો. આ લાચારી નથી, આ જ જીવવાની સૌથી વ્યવહારુ રીત છે.

આ મોડેલ તમને પરફેક્ટ બ્લુપ્રિન્ટની ગુલામીમાંથી મુક્ત કરે છે. જ્યારે પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે ભવિષ્યની સચોટ આગાહી કરવાનો દાવો અહંકાર સિવાય કશું નથી. જે લોકો પરફેક્ટ પ્લાન બનવાની રાહ જુએ છે તેઓ ઓફિસની ખુરશીમાં જ ઘરડા થઈ જાય છે. કામ પાર પાડનારા લોકો માટીમાં ઊતરે છે. રસ્તો કાદવ વાળો હોય તો પગલાં ટૂંકાં કરવાં પડે. એક પગલું આગળ મૂકો, જમીન ચકાસો અને પછી બીજું ઉપાડો. આ આયોજનની નિષ્ફળતા નથી, વાસ્તવિકતા સાથેનો વ્યવહાર છે.

ચાર ગુજરાતી પરિવારો ભેગા મળીને ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાનું આયોજન કરે ત્યારે આ મોડેલ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. મુંબઈ બેસીને એક્સેલ શીટ બનાવી હોય કે કયા દિવસે કયા મંદિરે કેટલા વાગ્યે પહોંચવું. પણ ઋષિકેશ વટાવતાં જ ભેખડ ધસી પડે છે. રસ્તો બંધ. હોટેલનું બુકિંગ રદ. બાળકોને તાવ અને ડ્રાઇવર નખરાં કરે. હવે પેલી સો પાનાંની આયોજન પોથી કચરો બની જાય છે. ત્યાં મુખી જેવો કાકા આગળ આવે છે. એ આખા ઉત્તરાખંડનો નકશો નવેસરથી નથી દોરતો. એ માત્ર નજીકના ધાબાવાળાને પૂછીને આગામી દસ કિલોમીટરનો રસ્તો કાઢે છે, રાતવાસો કરવા કોઈ ધર્મશાળા શોધે છે અને યાત્રા આગળ ધપાવે છે. યાત્રા પૂરી થાય છે, પ્લાન પ્રમાણે નહીં, અડચણોને સાંધતાં સાંધતાં.

જીવન કોઈ સજાવેલો હાઇવે નથી કે સો કિલોમીટરની ઝડપે સ્ટીયરિંગ સીધું રખાય; અહીં તો ખાડા બચાવતાં બચાવતાં જ મુકામે પહોંચાય છે.