સ્ક્રીમ થેરાપી

ગળા ફાડીને ચીસ પાડવી એ કોઈ રોગનું લક્ષણ નથી, ક્યારેક એ દવા બની શકે છે. સ્ક્રીમ થેરાપીનો સીધો અર્થ એ છે કે તમારા અંદર દબાયેલા દર્દ, હતાશા અને ગુસ્સાને મોટેથી બૂમ પાડીને બહાર ફેંકી દેવો. આપણે સભ્યતાના નામે કાયમ ચૂપ રહેવાનું શીખીએ છીએ. સમાજ આપણને ગળું દબાવીને સ્મિત કરતા શીખવે છે. આ થેરાપી કહે છે કે જ્યારે શબ્દો ટૂંકા પડે, ત્યારે પ્રાણી જેવી મૂળભૂત ચીસ ફેફસાંમાંથી બહાર નીકળવા દો. એ અંદર ભરાયેલી વરાળનો ધડાકો છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક આર્થર જાનોવ દ્વારા ૧૯૭૦ના દાયકામાં તેમના પુસ્તક 'ધ પ્રાઇમલ સ્ક્રીમ' મારફતે લોકપ્રિય બન્યો હતો. જાનોવનું માનવું હતું કે માણસના મોટા ભાગના માનસિક તણાવો બાળપણના દબાયેલા આઘાતમાંથી જન્મે છે. માત્ર વાતચીત કરવાથી આ ઊંડી પીડા મટતી નથી, કારણ કે બુદ્ધિ એ પીડા પર દલીલોનું ઢાંકણ લગાવી દે છે. દર્દી જ્યારે ઓશિકામાં મોં રાખીને કે બંધ ઓરડામાં પૂરતી તાકાતથી ચીસ પાડે છે, ત્યારે મગજનું એ જૂનું દબાણ ક્ષણભરમાં ઓગળી જાય છે. જ્હોન લેનન જેવા કલાકારે પણ આ રસ્તો અપનાવ્યો હતો.

માણસ જ્યારે લાગણીઓ ગળી જાય છે, ત્યારે એ બ્લડપ્રેશર કે અલ્સર બનીને પાછી આવે છે. ગુસ્સો પી જવો એ કોઈ સંતત્વ નથી, એ શરીર સાથે થતી છેતરપિંડી છે. સ્ક્રીમ થેરાપી કોઈને ગાળો આપવાનું કે બીજા પર રાડારાડ કરવાનું લાયસન્સ નથી આપતી. એ માત્ર બંધ ઓરડામાં, સલામત રીતે તમારી આંતરિક હતાશાનો સ્વીકાર કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ કસરત પછી મન હળવું થાય છે, કારણ કે તમે બનાવટી સંસ્કારિતાનો મુખોટો થોડી ક્ષણો માટે ઉતારીને ફેંકી દીધો હોય છે.

આજના ભારતીય કોર્પોરેટ કલ્ચરમાં આની સૌથી વધુ જરૂર છે. બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ ચમકતી એસી ઓફિસમાં બેઠેલા ત્રીસ વર્ષના પ્રોડક્ટ મેનેજરને જુઓ. સતત ડેડલાઇન, ક્લાયન્ટની અણઘડ અપેક્ષાઓ અને બોસનો કટાક્ષ. એ બહારથી સ્યુટ પહેરીને 'થેન્ક યુ' અને 'શ્યોર' બોલે છે, પણ અંદરથી સળગે છે. કેટલાક આધુનિક સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક કે સાઉન્ડપ્રૂફ બૂથ રાખવા લાગ્યા છે, જ્યાં કર્મચારી અંદર જઈને એકલી ચીસ પાડી શકે. આ ચીસ કોઈ બીજા માટે નથી, પોતાની જાતને પાગલ થવાથી બચાવવાનો આખરી ઉપાય છે.

સભ્યતાએ આપણને બોલતાં શીખવ્યું ખરું, પણ મોકળા મને ચીસ પાડવાનું ભુલાવી દીધું.