દોડતી પસંદગીનો સિદ્ધાંત

મોરના પીંછા સુંદર છે, પણ ઉડવા માટે બોજારૂપ છે. શિકારી પ્રાણી સામે દોડવું હોય ત્યારે લાંબી પૂંછડી મોતનું કારણ બની શકે. છતાં ઢેલ હંમેશાં સૌથી ભવ્ય પીંછાવાળા મોરને જ પસંદ કરે છે. પરિણામે દર નવી પેઢીએ પીંછા વધુ મોટા અને ભારે થતા ગયા. જીવવિજ્ઞાની રોનાલ્ડ ફિશરે ૧૯૩૦ના પુસ્તકમાં આ ઘટના સમજાવી હતી. ઉત્ક્રાંતિમાં જેને 'ફિશરિયન રનઅવે' કહે છે, તેનો સાદો અર્થ એટલો જ છે કે સમાજ કોઈ એક લક્ષણને એટલું વધારી મૂકે છે કે એ લક્ષણ આખરે ખુદ અસ્તિત્વ માટે જોખમી બની જાય.

શરૂઆતમાં પસંદગી બહુ વ્યાજબી હોય છે. તાકાતવાન કે સ્વસ્થ સાથી શોધવો એ મૂળ જરૂરિયાત હતી. પણ ધીમે ધીમે પસંદગી પોતે જ એક અલગ તાકાત બની જાય છે. લોકો હવે મૂળ ગુણ નથી જોતા, એ ગુણના બાહ્ય દેખાડાને પસંદ કરવા લાગે છે. પછી એક આંધળી હરીફાઈ શરૂ થાય છે. પસંદગી કરનાર અને પસંદ થવા મથનાર—બંને એક એવા ચક્રવ્યૂહમાં ફસાય છે જેમાંથી બહાર નીકળવું કોઈના હાથમાં રહેતું નથી.

આપણા ગુજરાતી લગ્નોમાં આ સિદ્ધાંત પૂરેપૂરો જીવે છે. પાટીદાર, વૈષ્ણવ કે જૈન પરિવારોમાં દાયકાઓ પહેલાં જાન-સાચવણી સાદગીથી થતી. પછી વરપક્ષ અને કન્યાપક્ષ વચ્ચે એકબીજાથી ચડિયાતા દેખાવાની સ્પર્ધા શરૂ થઈ. દીકરીના સુખી ભવિષ્ય કરતાં લગ્નનો મંડપ કેટલો મોટો છે, સોનું કેટલા તોલા ચડ્યું અને ડેસ્ટિનેશન વેડિંગ ઉદયપુરમાં થયું કે થાઇલેન્ડમાં—તે પ્રતિષ્ઠાનો માપદંડ બની ગયું. સમાજ હવે અમીરી નહીં, અમીરીના પ્રદર્શનની પસંદગી કરે છે.

પરિણામ શું આવ્યું? મધ્યમવર્ગીય બાપ દેવું કરીને પણ પાંચ કરોડના લગ્નનું અનુકરણ કરવા મથે છે. બંને પક્ષ જાણે છે કે ત્રણ દિવસના તમાશા પાછળ આખી જિંદગીની મૂડી ફૂંકી મારવી મૂર્ખામી છે. પણ કોઈ પાછળ હટવા તૈયાર નથી, કારણ કે સમાજની પસંદગીની ગાડી પાટા પરથી ઊતરીને બેફામ દોડી રહી છે. જે દાગીના સંબંધ સાચવવા માટે હતા, તે જ હવે ગળાનો ફાંસો બની ગયા છે.

જે પ્રદર્શન તમને ટોળામાં મોટો બનાવે છે, એ જ આખરે તમને અંદરથી ખોખલો કરી નાખે છે.