રોટ્સ ઓડિટ

વેપારીઓ નાણાંનું વળતર ગણે છે, જેને અંગ્રેજીમાં આરઓઆઈ કહે છે. ખર્ચેલા એક રૂપિયા સામે દોઢ રૂપિયો મળ્યો કે નહીં તેની ચોપડે નોંધ રહે છે. પણ તમારા કલાકોનું શું? રોટ્સ એટલે 'રિટર્ન ઓન ટાઈમ સ્પેન્ટ'. તમે કોઈ કામ પાછળ જે સમય બગાડ્યો કે રોક્યો, તેના બદલામાં નક્કર પરિણામ શું મળ્યું? આ માત્ર વ્યક્તિગત સમયપત્રકની વાત નથી. આ એક કડક પદ્ધતિ છે જે સંસ્થા કે વ્યક્તિના રૂટિનમાંથી નકામા ઢસરડા બહાર કાઢે છે.

આ વિચાર સમય વ્યવસ્થાપન અને આધુનિક પ્રોડક્ટિવિટી સાહિત્યમાંથી આવે છે. મીટિંગો અને ફાલતુ કાગળિયાંથી કંટાળેલા મેનેજરોએ તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો. નિયમ સીધો છે: દરેક મીટિંગ, દરેક પ્રોજેક્ટ કે રોજિંદી પ્રવૃત્તિ પછી જાતને પૂછો કે આમાં જે કલાક ગયો તે સાર્થક હતો? જો એકથી પાંચના સ્કેલ પર વળતર એક કે બે મળતું હોય, તો તે કામ તાત્કાલિક બંધ કરો અથવા બદલો. સમયનું પણ ઑડિટ થવું જોઈએ, માત્ર ખાતાવહીનું નહીં.

આપણે વ્યસ્ત હોવાનો ભ્રમ પાળીએ છીએ. દિવસ આખો દોડધામ રહે એટલે જાણે મહાન પરાક્રમ કર્યું હોય તેવો સંતોષ થાય છે. ખરી રીતે તે ઘણીવાર આળસનું જ સંસ્કારી રૂપ હોય છે. નિર્ણય ન લેવો પડે એટલે કલાકો સુધી નિરર્થક વાતોમાં સમય વેડફાય છે. જ્યારે તમે રોટ્સ ઑડિટ કરો છો, ત્યારે નકામા કાગળિયાં, બિનજરૂરી ચર્ચાઓ અને ખોટા દેખાડા આપોઆપ ખુલ્લા પડી જાય છે. ઉત્પાદકતા થાકથી નહીં, ચોક્કસાઈથી મપાય છે.

સૌરાષ્ટ્રની એક સહકારી ડેરીનું ઉદાહરણ લો. મંત્રી દર સોમવારે સવારે નવ વાગ્યે બધા દૂધ મંડળીઓના પ્રમુખોની મીટિંગ બોલાવે. પચ્ચીસ ખેડૂતો બે કલાક બેસી રહે. વાત માત્ર એટલી જ કરવાની હોય કે ફેટના ભાવમાં પચાસ પૈસાનો ફેરફાર થયો છે. જે વાત પાંચ મિનિટના કાગળ કે સાદા મેસેજથી પતી શકે, તેના માટે પચ્ચીસ આગેવાનોના કિંમતી પચાસ કલાક બગડે. આ ચોખ્ખો સમયનો કચરો છે. જે દિવસે મંત્રીએ આ મિટિંગ બંધ કરીને માત્ર મહત્વના ઓડિટ પૂરતી સીમિત કરી, એ દિવસે ખબર પડી કે ખેડૂતો ખેતરમાં વધુ કામ કરી શક્યા.

જે માણસ પૈસાની પાઈ-પાઈનો હિસાબ રાખે છે, એ ઘણીવાર પોતાની જિંદગીના કલાકો મફતમાં વહેંચી દેતો હોય છે.