જોતાં શીખવું

લિયોનાર્દો દ વિન્ચીનો એક પ્રિય મુદ્રાલેખ હતો: 'સાપેર વેદેરે'. ઈટાલિયન ભાષાનો આ શબ્દપ્રયોગ છે. સીધો અર્થ થાય: જોતાં શીખવું. મોટા ભાગના માણસો માત્ર આંખો ખુલ્લી રાખે છે, કશું જોતા નથી. નજર સામેથી આખી દુનિયા પસાર થઈ જાય છે, પણ મગજ પર એની કોઈ છાપ ઊઠતી નથી. દ વિન્ચી માટે અવલોકન એ માત્ર કળા નહોતી, વિજ્ઞાનનો પાયો હતો. કોઈ પાંદડાની નસો કેવી રીતે વળે છે, પંખીની પાંખ હવામાં કેવી રીતે ફરે છે કે વહેતા પાણીમાં કેવાં વમળ સર્જાય છે—આ બધું ઊંડાણપૂર્વક નિહાળવું એટલે સાપેર વેદેરે.

આ કોઈ રહસ્યમય આધ્યાત્મિક ગુણ નથી. આ એક કઠોર માનસિક શિસ્ત છે. માણસ પૂર્વગ્રહોથી અંધ હોય છે. આપણને જે બતાવવામાં આવે છે તે આપણે જોઈએ છીએ, જે વાસ્તવમાં છે તે નહીં. માહિતીનો ઢગલો તમારી સામે ખડકાયેલો હોય ત્યારે મોટા ભાગના લોકો માત્ર ઉપરછલ્લી હેડલાઇન વાંચીને આગળ વધી જાય છે. વસ્તુની રચના, એની પાછળનો છૂપો નિયમ અને એનું સાચું સ્વરૂપ પકડવાની તસ્દી બહુ ઓછા લોકો લે છે. જોવાની આ અસમર્થતા જ આપણને સામાન્ય બનાવી રાખે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે અમદાવાદના પુસ્તકાલયોમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. ટેબલ પર થોથાં ખડકાયેલાં છે. સવારથી સાંજ સુધી આંખો પુસ્તકો પર ઘસાય છે. બધા જ બંધારણ ગોખે છે, અર્થતંત્રના આંકડા રટે છે. પણ બહુ ઓછા ઉમેદવારો સાચા અર્થમાં જોતાં શીખે છે. દેશના સામાન્ય નાગરિકની લાચારી, રસ્તા પર ઊભેલા શાકભાજીવાળાની અર્થવ્યવસ્થા કે સરકારી કચેરીની ફાઇલ પાછળ છૂપાયેલી સત્તાની ગતિવિધિ એમને દેખાતી નથી. જે માત્ર ગોખે છે તે ઇન્ટરવ્યૂમાં પકડાઈ જાય છે. જેણે વ્યવસ્થાને પોતાની નજરે જોઈ છે, તે જ સાચો ઉત્તર આપી શકે છે.

જોવાની આ કળા જેને આવડી જાય એને કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં ભ્રમ નથી રહેતો. શેરબજારનો સફળ ટ્રેડર ચાર્ટ નથી જોતો, ચાર્ટ પાછળ છુપાયેલો લોકોનો ડર અને લોભ જુએ છે. સારો રાજકારણી ભીડના અવાજ કરતાં એની આંખો વાંચે છે. દુનિયા જે સપાટી પર ચાલે છે, સાચું સત્ય હંમેશાં એની નીચે તરતું હોય છે. ફક્ત જોતાં આવડવું જોઈએ.

આંખો બધા પાસે હોય છે, દૃષ્ટિ કોઈક પાસે જ હોય છે. બધું જ ખુલ્લું છે, જોવાની હિંમત જોઈએ.