સલામતીની અસર

જ્યાં સજાનો ડર નથી હોતો, ત્યાં જ સાચી પ્રતિભા શ્વાસ લે છે. આ સાદો નિયમ છે. 'સેફ્ટી ઈફેક્ટ' એટલે ટીમ કે સંગઠનમાં ભયમુક્ત વાતાવરણ ઊભું કરવું. જ્યારે માણસને ખાતરી થાય કે ભૂલ કરવાથી એની નોકરી નહીં જાય કે એની મજાક નહીં ઉડે, ત્યારે એ નવા પ્રયોગો કરવાની હિંમત બતાવે છે. માણસ પોતાની ચામડી બચાવવાની ચિંતામાંથી મુક્ત થાય પછી જ સંસ્થા માટે કંઈક નવું વિચારી શકે છે.

આ વિચારને વ્યવસાયિક વિશ્વમાં ડેવિડ મોર્લીને પોતાના પુસ્તકમાં સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કર્યો. સામાન્ય રીતે બોસ એવું માને છે કે દબાણ અને કડકાઈથી કામ સારું થાય. આ ભ્રમ છે. અસુરક્ષા માણસને લુચ્ચો બનાવે છે. તે સાચું બોલવાનું બંધ કરી દે છે અને સમસ્યાઓ ગાદલા નીચે છુપાવવા માંડે છે. જ્યારે સલામતીનું વાતાવરણ હોય ત્યારે લોકો મુશ્કેલીઓ ખુલ્લેઆમ ટેબલ પર મૂકે છે. પરિણામે ખરાબ વિચારો સમયસર મરી જાય છે અને સારા વિચારો આગળ વધે છે.

આપણા ઈતિહાસમાં ડોકિયું કરો. રજવાડાંઓના પતનનું મૂળ આ ડરમાં હતું. દરબારમાં જે રાજા પોતાના મંત્રીઓ કે સેનાપતિઓને સાચો અભિપ્રાય આપવા બદલ શિરચ્છેદ કે દેશવટો આપતો, તેના દરબારીઓ માત્ર ખુશામત કરતા. યુદ્ધના મેદાનમાં દુશ્મન સામે ઊભો હોય ત્યારે પણ મંત્રી રાજાને ખોટો દિલાસો આપતો કે બધું બરાબર છે. પરિણામે આખું સામ્રાજ્ય ધૂળધાણી થઈ જતું. એનાથી ઊલટું, જે શાસકે પોતાના સાથીઓને વિરોધ નોંધાવવાની અને ભૂલ સ્વીકારવાની છૂટ આપી, તેના સેનાપતિઓ સ્વતંત્ર નિર્ણયો લઈ શક્યા અને ઈતિહાસ રચ્યો.

આજના કોર્પોરેટ જગતમાં પણ આ જ રોગ છે. મીટિંગમાં બધા માથું ધુણાવે છે કારણ કે સાચું બોલવાની કિંમત ચૂકવવી પડે છે. કાગળ પર મોટી યોજનાઓ બને છે અને જમીન પર સરેઆમ ફ્લોપ જાય છે. જે સંગઠન પોતાના કર્મચારીઓને સુરક્ષિત અનુભવવા નથી દેતું, તે અંદરથી સડી જાય છે. ડર માત્ર આજ્ઞાપાલન પેદા કરી શકે, ઈનોવેશન નહીં.

જે દરબારમાં રાજાની હામાં હા ભણવી ફરજિયાત હોય, તે સામ્રાજ્ય દુશ્મન વિના પણ તૂટી પડવાનું નક્કી હોય છે.