પાંચનો નિયમ

વિજ્ઞાન હોય કે વ્યવહાર, અમુક મર્યાદાઓ વગર કોઈ વસ્તુ શરીર કે મગજમાં પચી શકતી નથી. ઈસવીસન ૧૯૯૭માં ક્રિસ્ટોફર લિપિન્સ્કી નામના રસાયણશાસ્ત્રીએ ફાર્માસ્યુટિકલ દુનિયામાં એક સિદ્ધાંત આપ્યો: 'રૂલ ઓફ ફાઈવ'. તેમણે જોયું કે માણસનું પેટ જે દવા ગળી શકે અને લોહીમાં શોષી શકે, તેના પર ચોક્કસ અણુભાર અને બંધારણની પાંચ આસપાસની પાબંદીઓ હોય છે. જો દવા ખૂબ ભારે કે જટિલ હોય, તો તે શરીરના દરવાજા ઓળંગી શકતી નથી. લેબમાં ગમે તેટલી શક્તિશાળી લાગે, પેટમાં ગયા પછી તે કચરો બની જાય છે.

આ વિજ્ઞાનનો નિયમ પછીથી મેનેજમેન્ટ અને રોજિંદા જીવનમાં ઉતરી આવ્યો. વિચાર સરળ છે: કોઈ પણ પ્રક્રિયા કે યોજનાને સફળ થવું હોય તો તેના ચાવીરૂપ પરિમાણો હંમેશાં પાંચ કે તેથી ઓછા હોવા જોઈએ. જો તમે કોઈ દિવસમાં પચાસ કામ કરવા નીકળો છો, તો તમારું મન એક પણ પૂરું નહીં કરે. જે રીતે શરીર એક હદથી મોટો પરમાણુ સ્વીકારતું નથી, તે રીતે આપણું મગજ પણ એકસાથે પાંચથી વધુ પ્રાથમિકતાઓ સંભાળી શકતું નથી.

આપણે ત્યાં શહેરી આયોજનમાં આ નિયમની ઘોર ઉપેક્ષા થાય છે. મુંબઈ કે અમદાવાદના ટ્રાફિકનું ઉદાહરણ લો. એક ચોકડી પર સવારે નીકળો એટલે ખબર પડે. મ્યુનિસિપાલિટી એકસાથે ફ્લાયઓવર પણ બનાવશે, મેટ્રોનું ખોદકામ પણ ચાલશે, ગટરની પાઇપલાઇન પણ નખાશે, બીઆરટીએસની લેન પણ બદલાશે અને વળી પાછો દબાણ હટાવવાનો દંડો પણ વીંઝાશે. પરિણામ? આખું શહેર ઠપ્પ થઈ જાય છે. એક જ ચોક પર એકસાથે પંદર અખતરા ન થઈ શકે. ત્યાં વધુમાં વધુ પાંચ સ્પષ્ટ નિયમો જ કામ કરી શકે: પહોળો રસ્તો, એક ડાયવર્ઝન અને ચુસ્ત સિગ્નલ.

સામાન્ય માણસ પણ આ જ ભૂલ કરે છે. ટ્રેન પકડવા જતી વખતે આપણે એકસાથે સામાનની સાત બેગ, બે ફોન, ટિકિટનું ટેન્શન અને બાળકોને સાચવવાની મથામણ કરીએ છીએ. પ્લેટફોર્મ પર અંધાધૂંધી મચે છે. સફળ એ જ થાય છે જે પ્રક્રિયાને એટલી નાની અને હળવી રાખે કે તે વાસ્તવિકતાના સાંકડા ગેટમાંથી સહેલાઈથી આરપાર નીકળી જાય.

જે યોજના કાગળ પર ચમકે છે પણ દરવાજો ઓળંગી શકતી નથી, તે યોજના નથી પણ ભાર છે.