બલિદાન અને સામાજિક કલંક સિદ્ધાંત

કોઈ જૂથમાં જોડાવા માટે જો ભારે કિંમત ચૂકવવી પડે, તો લોકો ત્યાં કેમ જાય? સમાજશાસ્ત્રી લોરેન્સ યાનાકોને ૧૯૯૨માં એક રસપ્રદ સિદ્ધાંત આપ્યો: સેક્રિફાઇસ એન્ડ સ્ટિગ્મા થિયરી. તેમણે જોયું કે જે ધાર્મિક પંથો સૌથી કડક નિયમો રાખે છે, દાઢી રાખવી કે વિચિત્ર કપડાં પહેરવાં ફરજિયાત કરે છે, તે વધુ મજબૂત બને છે. કારણ સાદું છે: જ્યારે તમે બહારની દુનિયા છોડીને કોઈ વિચિત્ર નિયમ સ્વીકારો છો, ત્યારે તમને સમાજ તરફથી કલંક મળે છે અને તમારે અંગત મોજશોખનું બલિદાન આપવું પડે છે. આ કિંમત એટલી ઊંચી હોય છે કે નકામા કે માત્ર મફતનો લાભ ખાવા માગતા લોકો આપોઆપ બહાર ફેંકાઈ જાય છે.

આ સિદ્ધાંત માત્ર ધર્મ પૂરતો સીમિત નથી. માનવ સ્વભાવનો નિયમ છે કે જે વસ્તુ સહેલાઈથી મળે, તેની કોઈ કિંમત હોતી નથી. જૂથ જેટલું મોંઘું, સભ્યો એટલા જ વફાદાર. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે સંપ્રદાય પોતાના સભ્યો પાસે બહારની દુનિયાથી અલગ પડવાનું જોખમ મંગાવે છે, ત્યારે અંદર રહેલા લોકો એકબીજાની વધુ નજીક આવી જાય છે. જેણે બલિદાન આપ્યું છે, તે હવે છેતરપિંડી નહીં કરે. વિશ્વાસનું સ્તર આસમાને પહોંચે છે.

આજના ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ કલ્ચરમાં આ મોડેલ બેધડક વપરાય છે. બેંગલુરુ કે ગુડગાંવની કોઈ નવી કંપની જુઓ. ત્યાંનો ફાઉન્ડર યુવાન એન્જિનિયરોને કહેશે કે અહીં અઠવાડિયે ૭૦ કલાક કામ કરવું પડશે, રવિવારે પણ સ્લેક મેસેજનો જવાબ આપવો પડશે અને અંગત જીવન ભૂલી જવું પડશે. આ એક મોટું બલિદાન છે. સામાન્ય સામાજિક જીવનમાંથી તેઓ કટ ઓફ થઈ જાય છે. સગાંવહાલાં તેમને વર્કોહોલિક કહીને કલંકિત કરે છે. પણ ઓફિસની અંદર? તેઓ પોતાને કોઈ મહાન ક્રાંતિનો હિસ્સો માને છે. આ આખો ખેલ વફાદારી ચકાસવાનો છે.

કોર્પોરેટ જગતમાં 'હાર્ડકોર કલ્ચર' એ બીજું કંઈ નથી, પણ આ જ સિદ્ધાંતનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. સંસ્થા તમારા સમય અને પ્રતિષ્ઠાનો ભોગ લે છે જેથી માત્ર કટ્ટર લોકો જ અંદર ટકે. મફતિયાઓ આપોઆપ નોકરી છોડી દે છે. જેઓ બચે છે, તેઓ સંસ્થા માટે જીવ આપવા તૈયાર થઈ જાય છે.

જે જૂથ તમારાથી કોઈ બલિદાન નથી માગતું, સમજી લેવું કે એ જૂથનું કોઈ ભવિષ્ય પણ નથી.