આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૮ / ૪૭
વાસ્તવિક દુનિયા કોઈ શાળાનું પાઠ્યપુસ્તક નથી. ચોપડીમાં એક સવાલનો એક જ સાચો જવાબ હોય છે. જિંદગીમાં એવું નથી બનતું. પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે જૂના નિયમો નકામા સાબિત થાય છે.
માનવ મગજ અસીમ નથી. વિચારવાની અને માહિતી પચાવવાની આપણી ક્ષમતાની એક ચોક્કસ હદ હોય છે. જેને વિજ્ઞાન 'વર્કિંગ મેમરી' કહે છે, તે આપણા ટેબલ જેવી છે. ટેબલ પર એક સાથે ચાર ફાઇલ મુકાય ત્યાં સુધી બધું બરાબર ચાલે.
મગજ ઊર્જા બચાવવા માટે સર્જાયેલું અંગ છે, સત્ય શોધવા માટે નહીં. જેમ કોઈ લોભી માણસ ખિસ્સામાંથી રૂપિયો કાઢતાં ખચકાય, તેમ આપણું ભેજું ઊંડો વિચાર કરતાં અચકાય છે. વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આને કોગ્નિટિવ માઇઝરલીનેસ કહેવાય.
આજના માણસનું મગજ એક ઉતાવળિયું પતંગિયું બની ગયું છે. તેને દરેક વાતનો નિચોડ દસ સેકન્ડની રીલમાં જોઈએ છે. જ્ઞાનાત્મક ધીરજ એટલે અટપટા, લાંબા અને તરત ન સમજાય તેવા વિચારો સાથે મગજને શાંત રાખીને બેસાડી રાખવાની ક્ષમતા.
ખિસ્સા ખાલી હોય ત્યારે માણસ ગરીબ ગણાય છે. પણ મગજ ખાલી હોય ત્યારે? એનાથી પણ ખરાબ હાલત ત્યારે થાય જ્યારે મગજ પાસે વિચારવાની ઊર્જા જ ન બચે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં 'કોગ્નિટિવ પોવર્ટી' એટલે કે જ્ઞાનાત્મક ગરીબી કહે છે.
ઘટના ક્યારેય તમને દુઃખી કરતી નથી. ઘટના વિશેનો તમારો અર્થ તમને ચૂંથે છે. એક જ ફોટોગ્રાફ સુંદર લાગે કે ભયાનક, એ નક્કી કરે છે તેની ફ્રેમ. મનોવિજ્ઞાનમાં આને કોગ્નિટિવ રિફ્રેમિંગ કહે છે.
શરીરને વાયરસથી બચાવવા માટે રસી અપાય છે. રસી એટલે શું? નબળો પાડેલો રોગચાળો. લોહીમાં એ થોડો દાખલ થાય એટલે શરીર પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૈયાર કરી લે છે. પછી અસલી ખતરનાક વાયરસ સામે આવે ત્યારે શરીર છેતરાતું નથી.
લગ્ન પહેલાં સાથે રહીને એકબીજાને ચકાસી લઈએ તો ભવિષ્યમાં ડિવોર્સ થવાની શક્યતા ઘટી જાય, એવો પશ્ચિમી તર્ક બહુ લોકપ્રિય છે. પણ સમાજશાસ્ત્રના આંકડા સાવ ઊલટી હકીકત બતાવે છે.
માણસ એકલો હોય ત્યારે ચોરી કરતાં ખચકાય છે. અંતરાત્મા નડે છે. પકડાઈ જવાનો ડર રહે છે. પણ જો પાપમાં કોઈ ભાગીદાર મળી જાય, તો નૈતિકતાનો ભાર અડધો થઈ જાય છે.
કોઈ એક માણસ ભૂલી જાય તો એ વ્યક્તિગત વિસ્મૃતિ છે. આખો સમાજ એક જ ભૂતકાળને એકસરખી રીતે સાચવી રાખે, એ સામૂહિક સ્મૃતિ છે. આ માત્ર ઇતિહાસ નથી. આ એક જીવંત મનોવૈજ્ઞાનિક વારસો છે, જે આખી પેઢીના નિર્ણયો નક્કી કરે છે.
નવી વ્યવસ્થા જ્યારે જન્મે છે ત્યારે અંધારામાં તીર મારવા જેવું હોય છે. તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો કોઈને ખબર નથી હોતા. જ્યારે તેના ખરા પરિણામો સામે આવે છે, ત્યારે તેને બદલવાનો કે રોકવાનો સમય વીતી ચૂક્યો હોય છે. આને કહેવાય કોલિંગ્રિજ દ્વિધા.
કોઈ માણસ જીવતો પાછો આવે, પણ દુનિયા તેને સ્વીકારવાની ના પાડી દે. તેને કહેવાય કર્નલ શેબેર સિન્ડ્રોમ. ફ્રેન્ચ લેખક ઓનોરે દ બાલ્ઝાકની ૧૮૩૨ની પ્રખ્યાત નવલકથા 'કર્નલ શેબેર' પરથી આ રૂપક આવ્યું છે.
તડકો હોય કે છાંયડો, લાલ સફરજન લાલ જ દેખાય છે. ભૌતિકશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ શક્ય નથી. બપોરના આકરા સૂર્યપ્રકાશમાં પદાર્થ પરથી પરાવર્તિત થતી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ જુદી હોય છે અને સાંજના ગુલાબી કે પીળા અજવાળામાં તદ્દન જુદી.
માણસ અમુક કામ કેમ કરે છે અને કેમ નથી કરતો? આ સવાલ પાછળ આખી દુનિયા માથું કૂટે છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે માત્ર ઈચ્છાશક્તિ હોય એટલે બધું થઈ જાય. પણ વર્તન આટલું સીધું નથી.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ પહેલીવાર ક્યારે વાપર્યો તેનો કોઈ સત્તાવાર ઇતિહાસ નથી. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક કોર્પોરેટ જગતની વરવી વાસ્તવિકતામાંથી જન્મેલો રૂઢિપ્રયોગ છે.
લશ્કરમાં એક જૂની કહેવત છે: દુશ્મન સામે પહેલી ગોળી છૂટે ત્યારે જ આખો પ્લાન કચરાપેટીમાં જતો રહે છે. નકશા પર દોરેલી યોજનાઓ મેદાનની ધૂળ સામે ટકી શકતી નથી. તો પછી યુદ્ધ જીતાય કેવી રીતે? જવાબ છે: 'કમાન્ડર્સ ઇન્ટેન્ટ'. આ કોઈ લાંબી ગાઇડલાઇન નથી.
માણસ માત્ર ભૂખ સંતોષવા ખાતો નથી. સાથે બેસીને રોટલો તોડવો એ પ્રાચીન કાળથી સામાજિક ગુંદર રહ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આ ક્રિયાને 'કમેન્સેલિટી' કહે છે. લેટિન શબ્દ 'મેન્સા' એટલે ટેબલ.
કમાણી વધે એટલે માણસનો પગ જમીન પર નથી રહેતો. ખિસ્સામાં ચાર પૈસા વધારે આવ્યા કે તરત ખર્ચના દરવાજા પહોળા થઈ જાય છે. 'કમેન્સ્યુરેટ સ્પેન્ડિંગ' એટલે તમારી વાસ્તવિક આવક કે ઔકાત મુજબ પ્રમાણસર થતો ખર્ચ.
કોઈ માણસ બીમાર પડે ત્યારે આપણે તેની આદતોને દોષ આપીએ છીએ. તે કસરત નથી કરતો, તળેલું વધારે ખાય છે કે રાત્રે મોડો સૂવે છે. તબીબી વિજ્ઞાન આને વ્યક્તિગત બેદરકારી ગણે છે. પણ ખરી રમત પાછળ રમાતી હોય છે.
માણસનું મગજ બેવકૂફ છે. આજે સાંજે એ દૃઢ નિશ્ચય કરે છે કે કાલથી સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને દોડવું છે. પણ કાલે સવારે પાંચ વાગ્યે એ જ મગજ એલાર્મ બંધ કરીને ચાદર ઓઢી લે છે.
આધુનિક માણસને બધા જ દરવાજા ખુલ્લા રાખવાની બીમારી છે. કોઈ એક વિચાર, એક કરિયર કે એક સંબંધમાં બંધાવું તેને જેલ જેવું લાગે છે. તેને વહેમ છે કે જેટલા વિકલ્પો વધારે, તેટલી તેની સ્વતંત્રતા મોટી. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે.
માણસ એક વાર જાહેરમાં કહી દે કે પોતે શું માને છે, પછી એ પોતાના જ બોલેલા શબ્દોનો કેદી બની જાય છે. આ કમિટમેન્ટ સિદ્ધાંત છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણને આપણી જાત સાથે અને દુનિયા સમક્ષ સુસંગત દેખાવાની અજબ ભૂખ હોય છે.
આપણે જે વાત બીજાને કહીએ છીએ તે આપણી મિલકત જેવી છે. ક્યાં સુધી એ વાત છાતીમાં દબાવી રાખવી અને ક્યારે એનો દરવાજો ખોલવો, તેનો એક અદૃશ્ય નકશો માણસના મગજમાં ચાલતો હોય છે.
જ્યારે દરવાજા ખુલ્લા મૂકો ત્યારે પવન સાથે ધૂળ પણ અંદર આવે. અર્થતંત્રનું પણ આવું જ છે. મુક્ત બજાર અને વૈશ્વિકીકરણથી દેશની સંપત્તિ વધે છે, પણ સાથે અનિશ્ચિતતા પણ આવે છે.
તમે જે કામમાં માહિર છો, એ જ કામ ભવિષ્યમાં તમારી કબર ખોદે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, વ્યવસ્થાપન વિજ્ઞાનનો નક્કર નિયમ છે. માણસ કે સંસ્થા જ્યારે કોઈ એક કૌશલ્યમાં અસાધારણ સફળતા મેળવે છે, ત્યારે મગજ નવી રીતો શીખવાનું બંધ કરી દે છે.
માણસનું મગજ સીધી વાત પચાવી શકતું નથી. કોઈ તમને સાદી, સ્પષ્ટ સલાહ આપે તો તરત શંકા જાગે છે કે આટલું સરળ થોડું હોય?
જે વાત એક વ્યક્તિ માટે સાચી હોય, તે આખી સભા માટે પણ સાચી જ હોય એવું માનવું તે બૌદ્ધિક આળસ છે. તર્કશાસ્ત્ર આને કમ્પોઝિશન ફેલેસી કહે છે. સાદો નિયમ છે: અંશના ગુણધર્મો આપોઆપ સમગ્ર તંત્રના ગુણધર્મો બની જતા નથી.
દુનિયા અફાટ વિગતોથી ભરેલી છે. આપણું મગજ એ બધી વિગતો એમ ને એમ સાચવી શકતું નથી. એટલે એ એક સીધો રસ્તો શોધે છે: સંક્ષિપ્ત માનસિક નકશા.
માણસ પાસે કોઈ ખાનગી વાત આવે એટલે તેના પેટમાં તેલ રેડાય છે. તેને સાચવી રાખવી એ માનસિક ત્રાસ બની જાય છે. કોઈને કહી ન દે ત્યાં સુધી ચેન પડતું નથી. આ શબ્દપ્રયોગ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાંથી સીધો આવ્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ નથી.
જૂના જમાનામાં અફવા ફેલાવવા માટે માણસો ભાડે રાખવા પડતા. શેરીના નાકે પત્રિકાઓ વહેંચવી પડતી કે લાઉડસ્પીકર પર બૂમો પાડવી પડતી. હવે એ મજૂરી ગઈ.
આપણે જે શબ્દો વાપરીએ છીએ, તે આપણી વિચારવાની રીત નક્કી કરે છે. જૂના શબ્દો જૂની સમસ્યાઓ ઉકેલી શકતા નથી. વિભાવના ઘડતર એટલે ભાષાના જૂના ખ્યાલોનું સમારકામ કરવું અથવા જરૂર પડે તો નવા ઘડી કાઢવા.
કોઈ એક જ દૃષ્ટિકોણથી જોયેલી વાત હંમેશાં અડધી હોય છે. નકશા બનાવનારા સર્વેયર જમીનનું ચોક્કસ સ્થાન માપવા માટે ત્રણ અલગ અલગ બિંદુઓથી ખૂણા બનાવે છે, જેને ત્રિકોણીકરણ કહેવાય.
છોકરું જાતે રમે, શેરીમાં ધૂળ ખાય અને કુદરતી રીતે મોટું થાય—તે જમાનો ગયો. હવે મા-બાપ સંતાનને એક પ્રોજેક્ટ ગણે છે. એના આખા દિવસનું ટાઈમટેબલ બને. સવારે પિયાનો, બપોરે સ્વિમિંગ, સાંજે ગણિત અને વીકએન્ડમાં સ્પીચ ક્લાસ.
માનવ મગજ અમૂર્ત સત્ય કરતાં મૂર્ત વિગતો તરફ ઝડપથી ખેંચાય છે. કોઈ તમને સામાન્ય નિયમ સમજાવે તો બગાસું આવશે. પણ જો કોઈ ચોક્કસ આંકડા, ભારેખમ ટેકનિકલ પરિભાષા અને તારીખ-વાર સાથે વાત રજૂ કરે, તો મગજ તેને તરત સાચી માની લેશે.
અમૂર્ત વિચારો હવામાં તરતી ધુમાડાની સેરો જેવા છે. એ સુંદર લાગે, પણ પકડી શકાતા નથી. માનવમગજ અમૂર્ત આંકડા કે સિદ્ધાંતો સાંભળીને થાકી જાય છે, કારણ કે કુદરતે આપણને પથ્થર, લાકડી, ખોરાક અને જોખમ પારખવા માટે ઘડ્યા છે.
બહુમતીનો નિર્ણય હંમેશાં સાચો હોય ખરો? અઢારમી સદીના ફ્રેન્ચ ગણિતશાસ્ત્રી માર્ક્વિસ ડી કોન્દોર્સેએ ૧૭૮૫માં એક રસપ્રદ ગણિત આપ્યું. નિયમ સાદો છે.
વાતચીત એ કોઈ પ્લાસ્ટિકની પાઇપ નથી. ભાષાશાસ્ત્રી માઇકલ રેડ્ડીએ ૧૯૭૯માં આ વિચાર મુક્યો હતો. એમણે કહ્યું કે માણસો એવું માની બેઠા છે કે વિચાર એક પાર્સલ છે. મગજમાંથી કાઢ્યું, શબ્દોના ખોખામાં પેક કર્યું અને સામા માણસના કાનમાં ઉતારી દીધું.
કોઈપણ પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય ત્યારે આપણી પાસે ઉત્સાહ પૂરો હોય છે, પણ અક્કલ ઓછી હોય છે. 'આ કામ પૂરું થતાં કેટલો સમય લાગશે અને કેટલો ખર્ચ થશે?' એ સવાલનો જવાબ પહેલા દિવસે કોઈ સાચો આપી શકતું નથી.
કોઈ સત્ય જાતે બોલવું નથી, પણ સામેવાળાના મોઢે બોલાવી લેવું. આ એક મનોવૈજ્ઞાનિક રમત છે. માણસ જ્યારે અનિશ્ચિતતામાં લટકે છે, ત્યારે તેને અંદરનો ભાર અસહ્ય લાગે છે.
જ્યારે બજારમાં ખુલ્લી સ્પર્ધા હોય ત્યારે ભાવ ઘટવા જોઈએ. પણ કેટલીક કંપનીઓ ભાવ ઘટાડવાને બદલે જાણીજોઈને પ્રોડક્ટ એટલી જટિલ બનાવી દે છે કે ગ્રાહક સરખામણી જ ન કરી શકે. આ સ્થિતિને કન્ફ્યુઝોપોલી કહે છે. આ મોનોપોલી નથી, ઓલિગોપોલી પણ નથી.
બે અલગ ઘટનાઓ સાથે બને તેની શક્યતા, કોઈપણ એક ઘટના એકલી બને તેના કરતાં હંમેશા ઓછી હોય છે. આ ગણિતનો સાદો નિયમ છે. પણ માનવ મગજ ગણિત પ્રમાણે નથી વિચારતું. આપણે વાર્તાના શોખીન છીએ. વાર્તામાં જેટલી વધુ વિગતો ઉમેરાય, એટલી એ સાચી લાગવા માંડે છે.
આપણું મગજ બે રીતે દુનિયાને જુએ છે. પહેલી રીત છે ટોર્ચના તીક્ષ્ણ કિરણ જેવી. તે એક જ ચોક્કસ બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય છે, આંકડા ગણે છે અને કામ પૂરું કરવામાં માને છે. બીજી રીત ફાનસ જેવી છે. ફાનસ ચારેય તરફ ધીમો, વ્યાપક અજવાસ પાથરે છે.
બધા રાજી રહેવા જોઈએ, આ માન્યતા સૌથી મોટો લકવો છે. નિર્ણય લેતી વખતે દરેક વ્યક્તિની હા મેળવવાની જીદ એટલે ‘કન્સેન્સસ કોમા’. સભામાં બેઠેલા દસ માણસોમાંથી એક પણ નારાજ ન થવો જોઈએ એવી ખોટી ઉદારતા આખરે કામને કોમામાં ધકેલી દે છે. પરિણામ?
નવા પુરાવા સામે આવીને ઊભા રહે ત્યારે પણ માણસ પોતાનો જૂનો અભિપ્રાય પૂરેપૂરો બદલતો નથી. એ ધીમે ધીમે, માંડ અડધો ઇંચ ખસે છે. ગણિત કહે છે કે તમારે હવે સો ટકા વિચાર બદલવો જોઈએ, પણ તમારી ખોપરી જૂના ખ્યાલને વળગી રહે છે.
મોટા ચમત્કારો રોજબરોજના નાના, કંટાળાજનક નિયમોમાંથી જન્મે છે. માણસ હંમેશા કોઈ એક પ્રચંડ કૂદકાની રાહ જોતો બેસી રહે છે. આ સિદ્ધાંત સીધો અને સાફ છે: પરિણામ પ્રતિભાનું નહીં, પણ સતત ટકી રહેવાનું ફળ છે. તમે એક દિવસમાં પર્વત નથી ખોદી શકતા.
આપણે દવાઓ કે સારવાર પાછળ અંધાધૂંધ ખર્ચ કેમ કરીએ છીએ? સીધો જવાબ છે: દર્દી સાજો થાય તે માટે. પણ આ સાચો જવાબ નથી, માત્ર સભ્ય જવાબ છે. અસલ મનોવિજ્ઞાન જુદું છે.
કાયદા અને વહીવટની દુનિયામાં એક વિચિત્ર વ્યવસ્થા ચાલે છે. અહીં જૂઠ બોલવા પાછળ કોઈ લુચ્ચાઈ નથી હોતી, પણ સિસ્ટમને ચાલતી રાખવા માટે સત્ય સાથે થોડી બાંધછોડ કરવી પડે છે.
સંતોષ એ સ્થિરતાની બીજી વ્યાખ્યા છે. જે માણસ બધું બરાબર છે માનીને બેસી ગયો, તેનો વિકાસ તે જ ક્ષણે અટકી ગયો. 'સર્જનાત્મક અસંતોષ' એટલે નકારાત્મક કકળાટ નહીં, પણ વર્તમાન વ્યવસ્થાથી ક્યારેય પૂરા રાજી ન થવાની બૌદ્ધિક જીદ. આ કોઈ હતાશા નથી.
બે અજાણ્યા કે વિરોધી જૂથો વચ્ચે અંતર હોય ત્યારે પૂર્વગ્રહો જન્મ લે છે. જ્યારે તમે સામેવાળાને માત્ર દૂરથી જુઓ છો, ત્યારે તમારા મગજમાં તેના વિશે પૂર્વધારણાઓ બંધાઈ જાય છે.
કોઈ એક માણસ મોં ફાડીને બગાસું ખાય અને આસપાસના બે-ચાર જણા તરત જ ઊંઘણશીની જેમ મોં પહોળું કરવા માંડે. આ કોઈ આળસનું નાટક નથી. વિજ્ઞાન આને ચેપી બગાસું કહે છે. માત્ર વાંચવાથી કે વિચારવાથી પણ ગળામાં એક ખેંચાણ શરૂ થઈ જાય છે.