રચનાત્મક છેતરપિંડી

કાયદા અને વહીવટની દુનિયામાં એક વિચિત્ર વ્યવસ્થા ચાલે છે. અહીં જૂઠ બોલવા પાછળ કોઈ લુચ્ચાઈ નથી હોતી, પણ સિસ્ટમને ચાલતી રાખવા માટે સત્ય સાથે થોડી બાંધછોડ કરવી પડે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાના બદઇરાદા વગર, માત્ર નિયમોના અંધ કૂવામાંથી રસ્તો કાઢવા માટે અર્ધસત્ય કે આંખ આડા કાનનો સહારો લે, ત્યારે તેને રચનાત્મક છેતરપિંડી કહેવાય. આ કપટ પાછળ સ્વાર્થ નથી હોતો, પરિણામલક્ષી મજબૂરી હોય છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક વિચારકની અંગત મિલકત નથી. કાયદાશાસ્ત્રમાં 'કન્સ્ટ્રક્ટિવ' શબ્દનો અર્થ થાય છે પરિસ્થિતિ પરથી ઊભું થતું તારણ. વહીવટી ભાષામાં આનો જન્મ થયો જ્યારે લોકોને સમજાયું કે શબ્દશઃ કાયદાનું પાલન કરવા જશો તો દુનિયા સ્થગિત થઈ જશે. તંત્ર ચલાવવા માટે ક્યારેક 'તમે પૂછશો નહીં અને અમે કહીશું નહીં' જેવી મૂંગી સમજૂતી ઊભી કરવી પડે છે.

આનો ભોગ આદર્શવાદીઓ બને છે. એમને લાગે છે કે સચ્ચાઈ હંમેશાં સીધી લીટીમાં ચાલે છે. વાસ્તવિકતા અલગ છે. કોઈપણ સંગઠનમાં જડ નિયમો ગૂંગળામણ પેદા કરે છે. જો નીચેનો કર્મચારી પોતાની મુનસફી વાપરીને કાગળ પર થોડી હેરફેર ન કરે, તો સામાન્ય માણસનું કોઈ કામ પૂરું જ ન થાય. આ છેતરપિંડી અનૈતિક લાગી શકે, પણ તે આખી વ્યવસ્થાને જામ થઈ જવાથી બચાવે છે.

આપણી સરકારી મામલતદાર કચેરી જુઓ. દિલીપભાઈ એક ગરીબ વિધવાનું પેન્શન મંજૂર કરાવવા આંટા મારે છે. સરકારી નિયમ પ્રમાણે એક ચોક્કસ તારીખનું જૂનું પ્રમાણપત્ર ખૂટે છે, જે મળવું અશક્ય છે. ટેબલ પર બેઠેલો કારકૂન લાંચ નથી માગતો. તે પરિસ્થિતિ સમજે છે. તે નકલી સહી નથી કરતો, પણ બીજા એક જૂના કાગળને તે પ્રમાણપત્ર તરીકે સ્વીકારીને ફાઈલ આગળ ધકેલી દે છે. સિસ્ટમના ચોપડે આ એક છેતરપિંડી છે. કાયદાની નજરમાં ચૂક છે. પણ વ્યવહારમાં આ એક નિર્દોષ જીવને અનાજ પહોંચાડવાની રચનાત્મક ચતુરાઈ છે.

નિયમો જ્યારે ગળાનો ફાંસો બને, ત્યારે થોડું અનધિકૃત જૂઠ વ્યવસ્થા માટે પ્રાણવાયુ બની જાય છે.