મૂર્તિકરણ

અમૂર્ત વિચારો હવામાં તરતી ધુમાડાની સેરો જેવા છે. એ સુંદર લાગે, પણ પકડી શકાતા નથી. માનવમગજ અમૂર્ત આંકડા કે સિદ્ધાંતો સાંભળીને થાકી જાય છે, કારણ કે કુદરતે આપણને પથ્થર, લાકડી, ખોરાક અને જોખમ પારખવા માટે ઘડ્યા છે. મૂર્તિકરણ એટલે કોઈ પણ અટપટા, કાલ્પનિક કે અમૂર્ત ખ્યાલને એટલો સાદો અને નક્કર બનાવી દેવો કે સામેવાળો માણસ તેને પોતાની પાંચ ઇન્દ્રિયોથી અનુભવી શકે. સિદ્ધાંતને જમીન પર પટકવાની આ કળા છે.

ચિપ હીથ અને ડેન હીથે પોતાના પુસ્તક 'મેડ ટુ સ્ટિક'માં આ પદ્ધતિને વ્યવહારુ બનાવીને લોકો સમક્ષ મૂકી હતી. તેમણે સમજાવ્યું કે અમૂર્ત વાત ભૂલાઈ જાય છે, પણ નક્કર ચિત્ર મગજમાં ખીલાની જેમ ઠોકાઈ જાય છે. જો તમે માત્ર એવું કહો કે 'આપણે ગ્રાહક સેવા શ્રેષ્ઠ બનાવીશું', તો ઓફિસનો કોઈ કર્મચારી કશું સમજતો નથી. પણ જો તમે કહો કે 'ગ્રાહકનો ફોન ત્રીજી રિંગ વાગતા પહેલાં ઊપડવો જોઈએ', તો એ મૂર્ત આદેશ છે. સ્પષ્ટતા હંમેશાં સરળતામાંથી જન્મે છે.

આ વિચાર આપણા ખિસ્સા માટે સૌથી વધુ કામનો છે. બેંક કે નાણાકીય સંસ્થાઓ હંમેશાં અમૂર્ત ભાષા બોલે છે, જેથી તમે ગૂંચવાઈ જાઓ. ધારો કે એક બેંક મેનેજર મુકેશભાઈને કહે છે કે નવી કાર ખરીદવા માટે દસ લાખની લોન પર માત્ર ૮.૫ ટકા વ્યાજ લાગશે અને સાત વર્ષ સુધી દર મહિને પંદર હજારનો હપતો ભરવો પડશે. ૮.૫ ટકાનો આંકડો સાંભળવામાં સાવ નિર્દોષ અને નાનો લાગે છે. મુકેશભાઈ કાગળ પર સહી કરી દે છે.

હવે આ જ સોદાનું મૂર્તિકરણ કરો. મુકેશભાઈ વાસ્તવમાં પોતાની રોજીંદી જિંદગીના બસ્સો સાઈઠ કલાક માત્ર વ્યાજ ચૂકવવા માટે કામ કરશે. સાત વર્ષમાં તેઓ જે વ્યાજ ભરશે, તેમાંથી તેમના દીકરાની આખી એન્જિનિયરિંગ કોલેજની ફી ભરાઈ જાય. ટકાવારી અને હપતા અમૂર્ત છે, પણ પુત્રના ભણતરના રૂપિયા નક્કર વાસ્તવિકતા છે. જે ક્ષણે તમે ટકાવારીને રૂપિયાના ઢગલામાં કે પરસેવાના કલાકોમાં ફેરવો છો, તે ક્ષણે ખરીદીનો નશો ઉતરી જાય છે.

જે વાતનું ચિત્ર મગજમાં દોરી ન શકાય, તે વાત કાં તો અપૂર્ણ છે અથવા તમને છેતરવા માટે રચાયેલી છે.