સંયોજનનો ભ્રમ

બે અલગ ઘટનાઓ સાથે બને તેની શક્યતા, કોઈપણ એક ઘટના એકલી બને તેના કરતાં હંમેશા ઓછી હોય છે. આ ગણિતનો સાદો નિયમ છે. પણ માનવ મગજ ગણિત પ્રમાણે નથી વિચારતું. આપણે વાર્તાના શોખીન છીએ. વાર્તામાં જેટલી વધુ વિગતો ઉમેરાય, એટલી એ સાચી લાગવા માંડે છે. જ્યારે કોઈ વિગત ઉમેરાવાથી સમગ્ર ઘટના બનવાની શક્યતા વાસ્તવમાં ઘટી જાય, છતાં આપણને તે વધુ સંભવિત લાગે, ત્યારે તેને સંયોજનનો ભ્રમ કહેવાય.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની એમોસ ત્વેર્સ્કી અને ડેનિયલ કાહનેમને ૧૯૮૩માં દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે લિન્ડા નામની એક કાલ્પનિક સ્ત્રીનું ઉદાહરણ આપેલું. લિન્ડા તેજસ્વી છે, દર્શનશાસ્ત્ર ભણેલી છે અને સામાજિક અન્યાય સામે લડે છે. પ્રશ્ન એ હતો કે લિન્ડા માત્ર બેંક કેશિયર હોવાની શક્યતા વધુ છે કે પછી તે બેંક કેશિયર હોવાની સાથે નારીવાદી ચળવળકાર પણ છે? મોટાભાગના બુદ્ધિશાળી લોકોએ બીજા વિકલ્પને પસંદ કર્યો. તર્કની દ્રષ્ટિએ આ ઘોર ભૂલ હતી. કોઈપણ નારીવાદી કેશિયર પહેલાં તો કેશિયર જ હોય. એક શરત વધે એટલે શક્યતા ઘટે, વધે નહીં.

આપણે શક્યતા નથી જોતા, સુસંગતતા જોઈએ છીએ. જ્યાં મસાલો વધારે હોય ત્યાં આપણને સત્યનો આભાસ થાય છે. શેરબજારના એનાલિસ્ટ હોય કે ચૂંટણીના પંડિતો, જેટલી લાંબી અને વિગતવાર આગાહી કરશે એટલા લોકો એના પર વધારે ભરોસો મૂકશે. સાચું જોખમ એ છે કે વધારાની વિગતો આપણું ધ્યાન મુખ્ય જોખમ પરથી ભટકાવી દે છે.

અમદાવાદમાં નવો ફ્લેટ ખરીદવા નીકળેલા શૈલેષભાઈને પૂછો. બિલ્ડર બે વિકલ્પ આપે: એક, આ સ્કીમમાં સમયસર પઝેશન મળશે. બે, આ સ્કીમમાં સમયસર પઝેશન મળશે અને સાથે ક્લબહાઉસ, સ્વિમિંગ પૂલ તેમજ બે વર્ષમાં મેટ્રો કનેક્ટિવિટી પણ મળશે. શૈલેષભાઈને બીજો દાવો વધુ વિશ્વસનીય અને આકર્ષક લાગે છે. વાસ્તવમાં ત્રણ શરતો એકસાથે પૂરી થવાની શક્યતા પહેલી શરત કરતાં ઘણી ઓછી છે. પણ રંગીન વિગતો અવિશ્વાસને ગળી જાય છે.

વાર્તામાં જેટલી કડીઓ વધારે, તેના સાચા પડવાની શક્યતા એટલી જ ઓછી.