ગૂંચવાડાનો ઈજારો

જ્યારે બજારમાં ખુલ્લી સ્પર્ધા હોય ત્યારે ભાવ ઘટવા જોઈએ. પણ કેટલીક કંપનીઓ ભાવ ઘટાડવાને બદલે જાણીજોઈને પ્રોડક્ટ એટલી જટિલ બનાવી દે છે કે ગ્રાહક સરખામણી જ ન કરી શકે. આ સ્થિતિને કન્ફ્યુઝોપોલી કહે છે. આ મોનોપોલી નથી, ઓલિગોપોલી પણ નથી. આ ગૂંચવાડાનું એવું સિન્ડિકેટ છે જ્યાં વેચનારાઓ ભેગા મળીને તમને મૂરખ બનાવે છે. નિયમો એટલા આંટીઘૂંટીવાળા હોય કે સાચો વિકલ્પ કયો તે ગણવું અશક્ય બને. છેવટે થાકીને માણસ કોઈ પણ એક વિકલ્પ પર આંખ મીંચીને સહી કરી દે છે.

આ શબ્દ અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ સ્કોટ એડમ્સે પોતાના પ્રખ્યાત કૉમિક 'દિલબર્ટ'માં ઘડ્યો હતો. એમણે ટેલિકોમ કંપનીઓ, વીમા યોજનાઓ અને બેન્કિંગ સેક્ટરના સંદર્ભમાં આ વાત નોંધી હતી. જો કોઈ પ્રોડક્ટને સરળ રીતે સમજાવી શકાય તેમ હોય, છતાં વેચનાર તેને પંદર પાનાંના દસ્તાવેજમાં ગૂંચવે, તો સમજી લેવું કે હેતુ તમને હોંશિયાર બનાવવાનો નથી. કંપનીઓ સ્પર્ધાથી ડરે છે, એટલે પારદર્શિતા મારી નાખે છે. જટિલતા એ એમનું સૌથી મોટું સંરક્ષણ કવચ બની જાય છે.

આ રમતનો ભોગ આપણે રોજ બનીએ છીએ. બજાર ગ્રાહકને એવી ભ્રમણા આપે છે કે તેની પાસે પસંદગીની પુષ્કળ આઝાદી છે. પણ વાસ્તવમાં દરેક વિકલ્પ એકસરખો માથાનો દુખાવો હોય છે. ટેરિફ પ્લાન, ક્રેડિટ કાર્ડના હિડન ચાર્જીસ કે હોસ્પિટલના મેડિક્લેમ પેકેજ—બધું જ એ રીતે ડિઝાઈન થાય છે કે બે સ્કીમ સામસામે રાખીને સરખાવી જ ન શકાય. ગ્રાહક તર્ક છોડીને લાગણી કે બ્રાન્ડના નામે નિર્ણય લે છે, અને કંપનીઓ આરામથી નફો લણી જાય છે.

આ ગૂંચવાડાનો સૌથી રોચક ભારતીય નમૂનો આપણા લગ્ન અને સગાઈના બજારમાં જોવા મળે છે. કેટરર્સ અને બેન્ક્વેટ હોલવાળા આ કળાના ઉસ્તાદ છે. તમે એક જમણવારનો સીધો હિસાબ માંગો તો કોઈ નહીં આપે. એક કહેશે 'પ્લેટ દીઠ ₹૧૨૦૦ પણ એસીનું અલગ', બીજો કહેશે '₹૧૫૦૦માં ડેકોરેશન ફ્રી પણ લાઈવ કાઉન્ટરના જુદા', ત્રીજો પાંચ જાતના પાન અને ત્રણ જાતના મોકટેલ ઉમેરીને આઠ પેજનો ચાર્ટ પકડાવી દેશે. વરપક્ષ કે કન્યાપક્ષ આખી રાત કેલ્ક્યુલેટર ઘસે તોય ખબર ન પડે કે સસ્તું કયું. અંતે કુટુંબના વડીલ થાકીને કહી દે છે કે જે હોય તે, હાથ મિલાવીને પતાવો.

બજાર તમને આઝાદી આપવાનો ઢોંગ કરે છે, પણ અસલમાં એ તમારી મૂંઝવણ વેચે છે. જ્યાં સુધી તમે સરખામણી કરવાનો પ્રયાસ કરતા રહેશો, ત્યાં સુધી તમે એમના અડ્ડા પર હારતા જ રહેશો.

જ્યાં ગણતરી અઘરી બનાવી દેવામાં આવે, ત્યાં હંમેશાં સામેવાળો જ કમાય છે.