કોમ-બી મોડેલ

માણસ અમુક કામ કેમ કરે છે અને કેમ નથી કરતો? આ સવાલ પાછળ આખી દુનિયા માથું કૂટે છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે માત્ર ઈચ્છાશક્તિ હોય એટલે બધું થઈ જાય. પણ વર્તન આટલું સીધું નથી. લંડનના સંશોધકો સુઝાન મિચી, માર્ચે વાન સ્ટ્રાલન અને રોબર્ટ વેસ્ટે ૨૦૧૧માં 'કોમ-બી' મોડેલ આપ્યું. એમણે કહ્યું કે કોઈપણ માનવીય વર્તન (Behaviour) ત્રણ બાબતોનું પરિણામ છે: ક્ષમતા (Capability), તક (Opportunity) અને પ્રેરણા (Motivation). આ ત્રિકોણમાંથી એક પણ ખૂણો કપાય એટલે પરિણામ શૂન્ય થઈ જાય.

ક્ષમતા એટલે તમારી શારીરિક કે માનસિક તાકાત. તમને એ કામ આવડે છે? તમારામાં એટલો દમ છે? તક એટલે તમારો માહોલ, સંસાધનો અને સામાજિક સ્વીકૃતિ. શું દુનિયા તમને એ કરવા દે છે? અને પ્રેરણા એટલે તમારી અંદરની તરસ, ગણતરી કે આદત. મોટાભાગના નેતાઓ અને માર્કેટિંગ ગુરુઓ માત્ર ત્રીજા પરિબળ પાછળ દોડે છે. ભાષણો ઝીંકે છે, પ્રેરણા વહેંચે છે. પણ સાચી સિસ્ટમ એ છે જે માણસને તક અને ક્ષમતા પૂરી પાડે.

કેદારનાથ કે ચારધામની યાત્રા જુઓ. ગુજરાતમાંથી હજારો વૃદ્ધોને હિમાલય જવું છે. એમની ભક્તિ એટલે કે પ્રેરણામાં કોઈ ખામી નથી. પણ ૭૦ વર્ષની ઉંમરે ઢાળ ચડવાની શારીરિક ક્ષમતા ઘટી ગઈ હોય. ઉપરથી ખરાબ રસ્તા, અપૂરતા હેલિકોપ્ટર કે ઊંચા ભાડા જેવી પરિસ્થિતિ એમને તક પણ છીનવી લે. સરકાર માત્ર ધર્મની દુહાઈ આપે તો યાત્રા સફળ ન બને. જ્યારે રસ્તા સારા થાય, પાલખી કે રોપ-વે મળે અને ઓનલાઇન રજિસ્ટ્રેશન સરળ બને, ત્યારે જ સામાન્ય યાત્રાળુ ખરેખર પગ વાળીને પહોંચી શકે.

આ મોડેલ તમને બિનજરૂરી દોષારોપણમાંથી મુક્ત કરે છે. કર્મચારી કામ નથી કરતો ત્યારે એ આળસુ જ છે એવું માની લેવું મૂર્ખાઈ છે. બની શકે કે એની પાસે યોગ્ય સોફ્ટવેર ચલાવવાની ક્ષમતા ન હોય, અથવા ઓફિસનું વાતાવરણ એને બોલવાની તક ન આપતું હોય. માણસને સુધારવો હોય તો એના મગજમાં પ્રવચનો ઠાલવવાને બદલે એના રસ્તાના પથ્થરો હટાવો.

ખાલી ઈચ્છા હોવાથી માણસ હલતો નથી, એને જમીન અને જોર બંને જોઈએ.