વિભાવના ત્રિકોણીકરણ

કોઈ એક જ દૃષ્ટિકોણથી જોયેલી વાત હંમેશાં અડધી હોય છે. નકશા બનાવનારા સર્વેયર જમીનનું ચોક્કસ સ્થાન માપવા માટે ત્રણ અલગ અલગ બિંદુઓથી ખૂણા બનાવે છે, જેને ત્રિકોણીકરણ કહેવાય. આ જ વિચારને જ્યારે વિચારવાની પદ્ધતિમાં લાગુ કરો, ત્યારે તે વિભાવના ત્રિકોણીકરણ બને છે. કોઈ પણ જટિલ માન્યતા કે સિદ્ધાંતને માત્ર એક દલીલના આધારે સાચો માની લેવાની ભૂલ અટકાવવા માટે ઓછામાં ઓછી ત્રણ સ્વતંત્ર દિશામાંથી તેની કસોટી કરવી પડે. જો ત્રણેય કોણમાંથી પરિણામ એક જ નીકળે, તો જ તે વિચાર નક્કર ગણાય.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા ચિંતકે સૌથી પહેલાં કર્યો તે વિશે કોઈ સર્વસ્વીકૃત દસ્તાવેજ નથી. પણ સામાજિક વિજ્ઞાન અને સંશોધનની દુનિયામાં ત્રિકોણીકરણની પદ્ધતિ દાયકાઓથી અનિવાર્ય મનાય છે. ડેટાનો એક સ્ત્રોત કદાચ જૂઠું બોલી શકે. પૂર્વગ્રહ એક સાબિતીને પોતાના પક્ષમાં વાળી શકે. પરંતુ જ્યારે ડેટા, સિદ્ધાંત અને પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ ત્રણેય એક જ કેન્દ્ર તરફ આંગળી ચીંધે, ત્યારે ભ્રમણા ખરી પડે છે.

આપણે મોટે ભાગે પુષ્ટિના પૂર્વગ્રહના કેદી હોઈએ છીએ. આપણને જે ગમે છે, તેની તરફેણ કરતી એક સરસ દલીલ મળી જાય એટલે આપણું મગજ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આ આળસ ખતરનાક છે. બજાર હોય કે સમાજ, સપાટી પર તરતી સસ્તી વાતો ઊંડા સત્યને ઢાંકી દેતી હોય છે. જ્યાં સુધી તમે વિરોધી પરિપ્રેક્ષ્ય, ઐતિહાસિક તથ્યો અને નક્કર ગણતરી એમ ત્રણેય મોરચે કોઈ દાવાને ઘસતા નથી, ત્યાં સુધી તમે માત્ર પોતાની માન્યતાની પૂજા કરો છો.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ સમજવા માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ પ્રયોગશાળા છે. કોઈ એક મોટો પક્ષ દાવો કરે કે ગામડાંઓમાં તેમનું જોરદાર મોજું ફરી વળ્યું છે. પક્ષના પ્રવક્તા ટેલિવિઝન પર જોરશોરથી ગળાં ફાડે તે પ્રથમ કોણ થયો. જો તમે આ એક જ વાત માની લેશો, તો છેતરાશો. તમારે બીજો કોણ તપાસવો પડશે: જમીન પર સભામાં ભેગી થયેલી ભીડ ઉત્સાહી છે કે માત્ર ભાડે લાવેલી બસોમાંથી ઉતરી છે? અને ત્રીજો કોણ: સ્થાનિક સટ્ટાબજાર, ખેડૂતોના ખાતરના ભાવ અને અસંતોષની વાસ્તવિકતા શું સૂચવે છે? જ્યારે ટીવીના દાવા, જમીની આક્રોશ અને મતદાનના અગાઉના આંકડા એકબીજા સાથે સરખાવાય, ત્યારે જ સાચું પરિણામ પકડાય.

એક ખૂણેથી જોયેલું ચિત્ર દૃશ્ય હોઈ શકે, સત્ય નહીં; સત્ય હંમેશાં ત્રિપરિમાણીય હોય છે.