આયોજિત બાળઉછેરનો વળગણ

છોકરું જાતે રમે, શેરીમાં ધૂળ ખાય અને કુદરતી રીતે મોટું થાય—તે જમાનો ગયો. હવે મા-બાપ સંતાનને એક પ્રોજેક્ટ ગણે છે. એના આખા દિવસનું ટાઈમટેબલ બને. સવારે પિયાનો, બપોરે સ્વિમિંગ, સાંજે ગણિત અને વીકએન્ડમાં સ્પીચ ક્લાસ. બાળકની દરેક મિનિટનું પ્લાનિંગ કરીને એને કોઈ ખાસ સાચે ઢાળવાની આ પદ્ધતિને સમાજશાસ્ત્રમાં કોન્સર્ટેડ કલ્ટિવેશન કહે છે. આ કોઈ પ્રેમ નથી, એક આક્રમક મેનેજમેન્ટ છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી અનેટ લારોએ ૨૦૦૩માં પોતાના પુસ્તક અનઇક્વલ ચાઇલ્ડહુડ્સમાં આપ્યો. એમણે જોયું કે મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગના મા-બાપ બાળકોના શોખ પણ સંસ્થાકીય બનાવી દે છે. ગરીબ ઘરોમાં બાળકો કુદરતી રીતે મોટાં થાય છે, જ્યારે સમૃદ્ધ પરિવારો સંતાનોની ટેલેન્ટને ફેક્ટરીની જેમ વિકસાવે છે. લારોએ બતાવ્યું કે આ ઉછેર બાળકને સિસ્ટમ સામે બોલતા અને સફળ થતા તો શીખવે છે, પણ એમનું બાળપણ છીનવી લે છે.

આવા ઉછેરનું નુકસાન સીધું દેખાતું નથી. બાળક વાતચીતમાં હોશિયાર બને છે, વડીલો સામે દલીલો કરી શકે છે અને મોંઘી ડિગ્રીઓ મેળવે છે. પણ એની અંદર ખાલીપો રહી જાય છે. એ જાતે કંટાળી પણ શકતું નથી, કારણ કે એને મનોરંજન માટે પણ બીજાના શેડ્યુલની જરૂર પડે છે. એનામાં પોતાના નિર્ણયો લેવાની સહજ વૃત્તિ મરી જાય છે. જીવન એના માટે કાયમી ઇન્ટરવ્યૂ બની જાય છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ ગુજરાતી પરિવારો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ત્યાં આઠ વર્ષના આરવની દિનચર્યા કોઈ સીઈઓ જેવી હોય છે. શનિવારે સવારે વાયોલિન, બપોરે કુમોન મેથ્સ અને સાંજે ભારતથી ખાસ રાખેલા શિક્ષક પાસે ઓનલાઇન શ્લોક પઠન. મા-બાપ કારમાં બેસીને આખો દિવસ એને એક ક્લાસથી બીજા ક્લાસે પહોંચાડવાના ડ્રાઇવર બને છે. એ છોકરો આઇવી લીગ યુનિવર્સિટી માટે એક પરફેક્ટ રેઝ્યૂમે તો બની જાય છે, પણ એને શેરીમાં દોસ્તો સાથે રખડવાનો અર્થ ક્યારેય સમજાતો નથી.

જે બાળપણ એક્સેલ શીટમાં ગોઠવાઈ જાય, તે ભવિષ્યમાં અસલ જિંદગી જીવતાં ભૂલી જાય છે.