વિભાવના ઘડતર

આપણે જે શબ્દો વાપરીએ છીએ, તે આપણી વિચારવાની રીત નક્કી કરે છે. જૂના શબ્દો જૂની સમસ્યાઓ ઉકેલી શકતા નથી. વિભાવના ઘડતર એટલે ભાષાના જૂના ખ્યાલોનું સમારકામ કરવું અથવા જરૂર પડે તો નવા ઘડી કાઢવા. સામાન્ય રીતે તત્વજ્ઞાન શબ્દોના અર્થ શોધવામાં સમય બગાડે છે. આ પદ્ધતિ ઊંધી ચાલે છે. તે પૂછે છે કે કોઈ શબ્દનો અર્થ શું છે તે મહત્વનું નથી, તેનો અર્થ શો હોવો જોઈએ? શબ્દ આપણું સાધન છે, માલિક નહીં.

સમકાલીન ફિલસૂફીમાં હરમન કેપેલેન અને સેલી હેસલેન્જર જેવા વિચારકોએ આ વિચારને આગળ વધાર્યો. પશ્ચિમમાં લિંગ, જાતિ કે ન્યાય જેવી વ્યાખ્યાઓ બદલવા માટે આ ચળવળ શરૂ થઈ. જ્યારે કોઈ જૂની વ્યાખ્યા સમાજમાં અન્યાય કે ગૂંચવણ ઊભી કરે, ત્યારે વિચારશીલ માણસે નવી વ્યાખ્યા ઘડવી પડે. ભાષા માત્ર ભૂતકાળનું અરીસો નથી, ભવિષ્યનું હથિયાર છે. જો તમે તમારા શબ્દો નહીં બદલો, તો વિચારો બદલાવાના નથી.

આ વાતનું મહત્વ રોજિંદા જીવનમાં છે. આપણે ઘણીવાર ખોટા શબ્દોની જાળમાં ફસાઈને સાચા સંબંધો બગાડી નાખીએ છીએ. જો ખ્યાલ સ્પષ્ટ ન હોય તો સંઘર્ષ કાયમી બની જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ શબ્દની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરો છો, ત્યારે સમસ્યાનો ઉકેલ આપોઆપ બદલાઈ જાય છે. ભાષા બદલાય એટલે વર્તન બદલાય.

આપણા ઘરસંસારમાં સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો કજિયો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સંયુક્ત કુટુંબમાં પેઢીઓથી 'સંસ્કારી વહુ' એટલે એવી સ્ત્રી જે ક્યારેય પોતાનો મત ન આપે અને ચૂપચાપ બધું સહન કરે. આ જૂની વ્યાખ્યા છે. હવે નવા યુગમાં ચંદુભાઈની પત્ની નોકરી કરે છે અને સાસુ સાથે રહે છે. જો ઘરમાં 'આદર' શબ્દનો અર્થ માત્ર 'નીચે નમીને પગે લાગવું અને મૌન રહેવું' રહેશે, તો રોજેરોજ ક્લેશ થશે. પરિવારે આ વિભાવનાનું નવેસરથી ઘડતર કરવું પડે. આદર એટલે અંધ આજ્ઞાપાલન નહીં, પણ એકબીજાના સમય અને શ્રમની કદર. જે ઘરમાં આ શબ્દનો અર્થ બદલાયો, ત્યાં ઝઘડા અટકી ગયા. ભાષા બદલાઈ અને ઘર બચી ગયું.

જે સમાજ પોતાના શબ્દોનું ઓવરહોલિંગ નથી કરતો, તે સડેલા ખ્યાલોનો બોજ વેંઢારીને મરી જાય છે.