રૂઢિચુસ્ત પૂર્વગ્રહ

નવા પુરાવા સામે આવીને ઊભા રહે ત્યારે પણ માણસ પોતાનો જૂનો અભિપ્રાય પૂરેપૂરો બદલતો નથી. એ ધીમે ધીમે, માંડ અડધો ઇંચ ખસે છે. ગણિત કહે છે કે તમારે હવે સો ટકા વિચાર બદલવો જોઈએ, પણ તમારી ખોપરી જૂના ખ્યાલને વળગી રહે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને કન્ઝર્વેટિઝમ બાયસ કહે છે. માહિતી બદલાય છે, પણ આપણી માન્યતા તેટલી ઝડપે અપડેટ થતી નથી.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક વોર્ડ એડવર્ડ્સે ૧૯૬૮માં પ્રયોગો દ્વારા દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે માણસ બેયસના નિયમ પ્રમાણે તાર્કિક રીતે નિર્ણય લેતો નથી. નવી હકીકત ગમે તેટલી વજનદાર હોય, આપણું મગજ જૂના પૂર્વગ્રહને વધારે પડતું વજન આપે છે. આપણે અંધ નથી, પણ આપણે આળસુ છીએ. પૂરા સત્ય સ્વીકારવા કરતાં જૂની ભૂલને પંપાળવી આપણને વધુ સસ્તી પડે છે.

આ પૂર્વગ્રહ ઓફિસો અને બજારોમાં કંપનીઓનો કચ્ચરઘાણ વાળી નાખે છે. ધારો કે બેંગલુરુની એક લોજિસ્ટિક્સ સ્ટાર્ટઅપ કંપની છે. તેના ફાઉન્ડર ભરતભાઈ છેલ્લા બે વર્ષથી માને છે કે તેમની મોબાઇલ એપ દેશમાં સૌથી ઉત્તમ છે. અચાનક ડેટા આવે છે કે છેલ્લા ચાર મહિનામાં ગ્રાહકો એપ ડિલીટ કરી રહ્યા છે અને હરીફ કંપનીનું વેચાણ બમણું થઈ ગયું છે. તાર્કિક રીતે ભરતભાઈએ સ્વીકારવું પડે કે પ્રોડક્ટ ફેલ થઈ છે અને આખી સિસ્ટમ બદલવી પડશે. પણ તેઓ શું કરશે? તેઓ કહેશે કે દિવાળી પછી સુધરી જશે, યુઝર્સને સમજતા વાર લાગે છે. તેઓ નવી માહિતી જોઈને પણ ફક્ત પાંચ ટકા ફેરફાર કરે છે, જ્યારે જરૂર સો ટકા પરિવર્તનની હતી.

જૂની માન્યતાઓને આદર આપવો એ સંસ્કાર હોઈ શકે, ધંધામાં એ માત્ર મૂર્ખામી છે. જ્યારે સત્ય તમારી સામે આવીને ગળું પકડે ત્યારે નમ્રતાપૂર્વક ભૂલ સ્વીકારવી પડે. અધૂરો સુધારો એ વાસ્તવમાં સુધારો નથી, માત્ર અહંકારનો બચાવ છે.

નવી વાસ્તવિકતા સામે જૂનો વિચાર સાચવી રાખવો એટલે લીક થતી હોડીમાં બેસીને પાણી સુકાવાની રાહ જોવી.