સામૂહિક સ્મૃતિ

કોઈ એક માણસ ભૂલી જાય તો એ વ્યક્તિગત વિસ્મૃતિ છે. આખો સમાજ એક જ ભૂતકાળને એકસરખી રીતે સાચવી રાખે, એ સામૂહિક સ્મૃતિ છે. આ માત્ર ઇતિહાસ નથી. આ એક જીવંત મનોવૈજ્ઞાનિક વારસો છે, જે આખી પેઢીના નિર્ણયો નક્કી કરે છે. તમે જે ઘટના જાતે જોઈ નથી, તેનો ડર કે ગૌરવ પણ તમારા લોહીમાં વહેવા લાગે છે. જૂથ પોતાની ઓળખ ટકાવી રાખવા માટે અમુક વાતો ક્યારેય ભૂંસાવા દેતું નથી.

ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી મોરિસ હાલ્બવાક્સે ૧૯૨૫માં આ વિચાર દુનિયા સામે વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. એમનું કહેવું સાફ હતું: વ્યક્તિ એકલી ક્યારેય યાદ રાખતી નથી. આપણી યાદો સમાજના ચોકઠામાં ઘડાય છે. કટોકટી, યુદ્ધો, રોગચાળો કે આર્થિક પતન વખતે આખું જૂથ જે આઘાત વેઠે છે, તે આગળની પેઢીઓમાં સાવચેતી કે વહેમના રૂપમાં સ્થાપિત થઈ જાય છે.

આ વિચારનું સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે સામૂહિક સ્મૃતિ બદલાયેલા વર્તમાનને પણ જૂના ચશ્માથી જુએ છે. સમાજ નવા સત્ય કરતાં જૂની સ્મૃતિને વધુ વફાદાર રહે છે. લોકો તર્ક ભૂલી જાય છે અને જૂના ઘા કે જૂની જીતને પકડી રાખે છે. રાજકારણીઓ અને વેપારીઓ આ સ્મૃતિનો ઉપયોગ કરીને આખી પ્રજાને ડરાવી કે ઉશ્કેરી શકે છે.

ભારતના સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય ઘરોમાં લોન અને વ્યાજ પ્રત્યેનો સૂગ આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં કે સહકારી બેંકો ડૂબી ત્યારે જે પરિવારોએ પોતાની થાપણો ગુમાવી, તેનો ડર આજે પણ ઘરોમાં ધબકે છે. દીકરો આજે બે કરોડનું ઘર લેવા આઠ ટકા વ્યાજે હોમ લોન વિચારે, ત્યારે ઘરમાં બેઠેલા વડીલોના કપાળે પરસેવો વળે છે. એમણે મુનશી પ્રેમચંદના જમાનાના શાહુકારી વ્યાજચક્ર કે માધવપુરા બેંક કૌભાંડની સામૂહિક સ્મૃતિ મગજમાં સાચવી રાખી છે. કાગળ પર ગણિત ગમે તેટલું નફાકારક હોય, સમાજની જૂની યાદ હંમેશાં 'દેવું એટલે બરબાદી'નો મંત્ર ભણાવ્યા કરે છે.

વ્યક્તિ મરી જાય છે, પણ સમાજનો આઘાત અમર રહે છે. ઇતિહાસ પુસ્તકોમાં સચવાય છે, સ્મૃતિ તમારા ખિસ્સાના નિર્ણયો લે છે.