સામૂહિક અપ્રમાણિકતા

માણસ એકલો હોય ત્યારે ચોરી કરતાં ખચકાય છે. અંતરાત્મા નડે છે. પકડાઈ જવાનો ડર રહે છે. પણ જો પાપમાં કોઈ ભાગીદાર મળી જાય, તો નૈતિકતાનો ભાર અડધો થઈ જાય છે. બિહેવિયરલ ઈકોનોમિસ્ટ ડેન એરિલી અને તેમના સાથીઓએ પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે જ્યારે બે કે તેથી વધુ લોકો સાથે મળીને કોઈ જૂઠ બોલે છે અને તેનો ફાયદો બધા વચ્ચે વહેંચાય છે, ત્યારે લોકો એકલા કરતાં ઘણું મોટું જૂઠ બોલે છે. આ છે સામૂહિક અપ્રમાણિકતા. સામાજિક ભાષામાં આને દોસ્તી કે વફાદારી કહેવાય છે, મનોવિજ્ઞાનમાં આ મિલીભગત છે.

આ વિચાર વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રના પ્રયોગશાળાઓમાંથી બહાર આવ્યો. સંશોધકોએ જોયું કે જ્યારે એક વ્યક્તિના જૂઠથી બીજા કોઈનું ભલું થતું હોય, ત્યારે મગજ એ જૂઠને ગુનો નથી ગણતું. એને પરોપકાર માની લે છે. "હું મારા એકલા માટે થોડું કરું છું? આ તો આપણે બંને માટે છે!" આ એક વાક્ય અંદરના ચોકીદારને કાયમ માટે ઊંઘાડી દે છે. ગિલ્ટ ગાયબ થઈ જાય છે અને ખોટું કામ અચાનક એક પવિત્ર ફરજ જેવું લાગવા માંડે છે.

આનું પરિણામ કોર્પોરેટ ઘૂંટાળા અને વહીવટી સડામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. જ્યારે આખી ટીમ મળીને આંકડા ફૂલાવે છે, ત્યારે કોઈ એક વ્યક્તિ દોષિત મહેસૂસ નથી કરતી. સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ માર્કેટની કોઈ પેઢી જુઓ. બે દલાલો કે ભાગીદારો સાથે બેસે છે. કાપડના તાકામાં ક્ષતિ છે અથવા હીરામાં ઝીણી તિરાડ છે. એકલો વેપારી કદાચ સંકોચ અનુભવે. પણ અહીં સામે બીજો ભાગીદાર આંખ મીંચીને સાથ આપે છે. પેમેન્ટ અડધું-અડધું વહેંચાવાનું છે. હવે એ છેતરપિંડી નથી રહેતી, 'ધંધાની આવડત' બની જાય છે.

જ્યાં સંબંધો ગાઢ હોય ત્યાં આ દૂષણ સૌથી ઝડપથી ફેલાય છે. કુટુંબ, જ્ઞાતિ કે જૂની પેઢીના ધંધાઓમાં ખોટું કામ એકબીજાના ટેકાથી કાયદેસરતા મેળવી લે છે. કોઈ એક પૂછતું નથી કે આપણે શું કરી રહ્યા છીએ, કારણ કે પૂછવું એટલે સંબંધ તોડવો. નૈતિક પતન ત્યારે નથી થતું જ્યારે સમાજમાં બદમાશો વધે છે. અસલી પતન ત્યારે થાય છે જ્યારે સારા માણસો એકબીજાના સ્વાર્થ ખાતર હાથ મિલાવીને જૂઠને વહેંચી લે છે.

એકલો માણસ પાપ કરે ત્યારે ચોર બને છે. બે જણા સાથે મળીને કરે ત્યારે તેને સિન્ડિકેટ કહે છે.