આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૧૭ / ૪૭
મૃત્યુ અચાનક નથી આવતું, તે નિયમિત ગણિત પ્રમાણે ગતિ પકડે છે. ઓગણીસમી સદીમાં બ્રિટિશ ગણિતશાસ્ત્રી બેન્જામિન ગોમ્પર્ટ્ઝે એક ચોંકાવનારો નિયમ શોધ્યો હતો. પુખ્ત વય પછી માણસના મરવાનું જોખમ દર સાત કે આઠ વર્ષે બમણું થઈ જાય છે.
આપણા સમાજમાં પિતા એટલે માત્ર ઘરમાં પૈસા લાવતું એન્જિન. સવારે નીકળે, રાત્રે થાકીને પાછો આવે, ખાટલે બેસીને છાપું વાંચે કે હુકમ છોડે. સંતાન સાચવવાનું કામ માના ખાતામાં જમા હોય. સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન આ જૂની માન્યતાને ઊંધી વાળી દે છે.
માણસ પોતાની ઈચ્છાશક્તિથી નહીં, પોતાની આસપાસની ભૂગોળથી ઘડાય છે. આ નિયમ સીધો છે. જો તમારી આસપાસ અસ્તવ્યસ્ત, દિશાહીન અને નબળા લોકોનો જમાવડો હશે, તો તમારી શ્રેષ્ઠ મહેનત પણ કાદવમાં ખૂંપી જશે.
માણસ અંદરથી કેવો છે? આ સવાલ પૂછો એટલે મોટા ભાગના લોકો એક જ જવાબ આપશે: ઊંડાણમાં તો એ સારો જ છે. કોઈ ખરાબ કામ કરે તો સમાજ કહેશે કે એ સંજોગોનો ભોગ બન્યો, સાચો માણસ આવો નથી.
સંપૂર્ણ બનવાની ઘેલછા એક માનસિક બીમારી છે. ખાસ કરીને જ્યારે તે વાલીપણામાં ઘૂસે છે. બાળકના જન્મ સાથે જ આજના મા-બાપ પ્રોજેક્ટ મેનેજર બની જાય છે. તેને ક્યારેય કોઈ તકલીફ ન પડવી જોઈએ, તેનું એક પણ આંસુ ન પડવું જોઈએ, તેને શ્રેષ્ઠ જ મળવું જોઈએ.
માણસ શાંત છે કે ક્રૂર? જવાબ બંને છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં ગમે તે અજાણ્યા માણસની બાજુમાં બસમાં બેસી શકીએ છીએ, ઝઘડો કર્યા વગર કતારમાં ઊભા રહી શકીએ છીએ. ચિમ્પાન્ઝી આવું ક્યારેય ન કરી શકે; બે અજાણ્યા નર ભેગા થાય એટલે લોહીની નદીઓ વહે.
તમે કોઈ નવો વિચાર રજૂ કરો છો. પાવરપોઈન્ટ સ્લાઇડ્સ સરસ છે. આંકડા પાકા છે. દલીલો વજનદાર છે. છતાં સામે બેઠેલા માણસના ચહેરા પર કોઈ ચમક નથી આવતી. બધું સાચું હોવા છતાં કશું સ્પર્શતું નથી.
જટિલ સમસ્યાઓના બે પ્રકાર હોય છે. એક, જેને ધીરજથી દોરો પકડીને ઉકેલવી પડે. બીજી, જે ગૂંચવાઈને એટલી કડક થઈ ગઈ હોય કે તેને ખોલવાના તમામ પરંપરાગત રસ્તાઓ નિષ્ફળ જાય. આ બીજી સ્થિતિમાં નિયમો બાજુ પર મૂકીને સીધો ઘા કરવાનો અભિગમ એટલે ગોર્ડિયન પદ્ધતિ.
માણસ વિચારવાનું બંધ કરે ત્યારે વાતો ચાવવાનું શરૂ કરે છે. કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ ગેરહાજર હોય ત્યારે તેના ચારિત્ર્ય કે નબળાઈઓની ચર્ચા કરવી એ માનવજાતનો સૌથી પ્રાચીન નશો છે.
કોઈપણ સંબંધ લાંબો ચાલશે કે તૂટી પડશે, તે જાણવા માટે જ્યોતિષની જરૂર નથી. એક સાદો હિસાબ પૂરતો છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જોન ગોટમેને દાયકાઓ સુધી હજારો દંપતીઓનો અભ્યાસ કર્યો. એમણે જોયું કે ટકાઉ સંબંધોમાં એક ખાસ સમીકરણ કામ કરે છે.
દુનિયાની દરેક ગૂંચવણ એક જ નિયમથી ઉકેલી શકાય એવી માન્યતાને સમાજશાસ્ત્રમાં ‘ગ્રાન્ડ થિયરી’ કહે છે. આ એક એવો ભવ્ય, આકાશી વિચાર છે જે કાગળ પર અત્યંત સુંદર લાગે છે, પણ જમીન સાથે એનો કોઈ સંબંધ હોતો નથી.
કોઈ એક તદ્દન નિર્દોષ લાગતી ચીજ બીજી ઉપયોગી સિસ્ટમમાં ભળીને આખો ખેલ બગાડી નાખે, તેને ફાર્માકોલોજીની ભાષામાં ગ્રેપફ્રૂટ સમસ્યા કહે છે. આ કોઈ રૂપક નથી, વાસ્તવિક તબીબી હકીકત છે.
ટેકનોલોજી અને સત્તાનો એક નિર્દય સ્વભાવ છે. જો કોઈ વસ્તુ કરવી ટેકનિકલી શક્ય હોય, તો મોડે કે વહેલે કોઈક તો તે કરી જ નાખશે. કોઈ નૈતિક દલીલ કે કાગળ પરના નિયમો તેને કાયમ માટે રોકી શકતા નથી. આ વિચાર બ્રિટિશ ફિલસૂફ એ. સી. ગ્રેઇલિંગે રજૂ કર્યો હતો.
આ કોઈ સામાન્ય આળસ નથી. શરીર સાજુંનરવું હોય, છતાં મગજ સતત ભરેલું લાગે. ઊંઘ પૂરી થાય પણ તાજગી ન મળે. આજના જમાનામાં વ્યક્તિગત થાક હવે સામાજિક રોગચાળો બની ગયો છે.
ઝાડ પર નીચે લટકતાં ફળો તોડી લેવાં સહેલાં હોય છે. કોઈ પણ મહેનત વગર હાથ લંબાવો એટલે કેરી હાથમાં આવી જાય. પણ એકવાર નીચેની બધી ડાળીઓ ખાલી થઈ જાય પછી શું? પછી ઉપર ચઢવું પડે, જોખમ લેવું પડે અથવા ભૂખ્યા રહેવું પડે.
ઝાડની નીચી ડાળીઓ પર લટકતાં તમામ સરળ ફળો તમે તોડી લીધાં. હવે શું? ઊંચે ચડવાની મહેનત કરવી પડે અથવા નવી સીડી બનાવવી પડે. પણ માણસ જૂના નફાની આદત છોડી શકતો નથી.
તમે કોઈ વસ્તુ તેની અસલ કિંમત કરતાં દસ ગણા ભાવે ખરીદો છો, કારણ કે તમને ખાતરી છે કે ભવિષ્યમાં તમારા કરતાં પણ મોટો કોઈ અક્કલમઠ્ઠો મળશે જે તેને વીસ ગણા ભાવે ખરીદી લેશે. આ ગણતરીનું નામ છે ગ્રેટર ફૂલ થિયરી.
કોઈ પણ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો તે નક્કી કરવાની એક સીધી માપપટ્ટી છે. જે કામથી સૌથી વધુ લોકોનું મહત્તમ ભલું થાય તે જ નૈતિક રીતે ઉત્તમ. આ વિચારને તત્વજ્ઞાનમાં ઉપયોગિતાવાદ કહે છે. નિયમ સાદો છે: સુખ વધારો અને પીડા ઘટાડો.
ઈરાદો નેક હોય એટલે પરિણામ સારું જ આવે એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં એક નવો રોગ ફેલાયો છે: ગ્રીન-બોચિંગ. કંપની પર્યાવરણ બચાવવા નીકળે છે. પીઆર ટીમ ઉત્સાહમાં આવીને જાહેરાતો છાપે છે.
તિજોરીમાં એટલું રોકડ અનામત હોવું જોઈએ કે આવતીકાલે આકાશ તૂટી પડે તોય બાર મહિના સુધી કોઈના પગ પકડવા ન પડે. આર્થિક જગતમાં આને ગ્રીનસ્પાન નિયમ કહે છે.
આપણે અણધારી આફતોને 'બ્લેક સ્વાન' કહીને પોતાનો બચાવ કરી લઈએ છીએ. પણ મોટા ભાગની તબાહી અણધારી હોતી નથી. બે ટન વજન ધરાવતો વિશાળ ધૂસર ગેંડો દૂરથી તમારી તરફ દોડતો આવતો દેખાય છે. તે છૂપો નથી, અદ્રશ્ય નથી. તેની ખરીઓનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
સિસ્ટમ સામે છેતરપિંડી કરવી એક વાત છે, પણ સિસ્ટમને ખબર જ ન પડે કે તેની સાથે છેતરપિંડી થઈ રહી છે, તે સાવ જુદી કળા છે.
કોઈ સ્વજન ગુમાવ્યા પછી માણસ સામાન્ય નથી રહેતો. શરીર ચાલે છે, પણ પગ ભારે થઈ જાય છે. મન કોઈ અદ્રશ્ય કેન્દ્ર તરફ ખેંચાતું રહે છે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં શોકનું ગુરુત્વાકર્ષણ કહેવામાં આવે છે.
તમારી બુદ્ધિ કેટલી તીક્ષ્ણ છે તેનાથી દુનિયાને બહુ ફરક પડતો નથી. ટેલેન્ટ માત્ર શરૂઆત છે. પસ્તાળ ત્યારે પડે છે જ્યારે ઉત્સાહનો પહેલો ઉભરો શમી જાય. આ જ વિચારને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ગ્રિટ સ્કેલ’ કહે છે.
અમેરિકન હાસ્ય કલાકાર ગ્રાઉચો માર્ક્સે એક પ્રખ્યાત વાક્ય લખ્યું હતું: 'જે ક્લબ મને સભ્ય તરીકે સ્વીકારે, તેનો સભ્ય બનવામાં મને કોઈ રસ નથી.' આ માત્ર ચતુર રમૂજ નથી, આપણી માનસિક વિકૃતિ છે.
૧૯૯૩માં હોલીવુડની એક ફિલ્મ આવી હતી: 'ગ્રાઉન્ડહોગ ડે'. હીરો દરરોજ સવારે ઊઠે ત્યારે કેલેન્ડર બદલાતું નથી. એ જ તારીખ, એ જ સવાર, એ જ લોકો અને એ જ જૂની માથાકૂટો. એ ફસાઈ ગયો છે સમયના એક જ વમળમાં.
માણસ એકલો હોય ત્યારે વિચારક હોય છે, ટોળામાં ભળે એટલે સૈનિક બની જાય છે. જ્યારે તમે કોઈ ચોક્કસ જૂથ સાથે તમારી જાતને પૂરેપૂરી જોડી દો છો, ત્યારે તમારું અંગત મગજ સ્વીચ ઓફ થઈ જાય છે.
ચાર સરખા મગજના માણસો એક રૂમમાં ભેગા થાય ત્યારે શું બને? તમને લાગે કે સંતુલિત ચર્ચા થશે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે સમાન વિચારધારા ધરાવતા લોકો પરસ્પર વાત કરે છે, ત્યારે તેઓ મધ્યમ માર્ગ નથી શોધતા.
તમે આજે ક્યાં ઊભા છો અને કાલે ક્યાં પહોંચવા માંગો છો, એ બે બિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર એટલે ગ્રોથ ગેપ. આ કોઈ ગહન ફિલસૂફી નથી, પણ વાસ્તવિકતા અને મહત્ત્વાકાંક્ષા વચ્ચેનો ખાડો છે. મોટાભાગના વેપારીઓ આ ખાડાને જોવાનું ટાળે છે.
મોટા થવું એટલે શાંતિ મળવી એ માન્યતા ભ્રમ છે. ધંધો કે કદ વધે એટલે જિંદગી સરળ થઈ જશે એવું બધા ધારે છે. વાસ્તવિકતા ઊલટી છે. કદ વધવાની સાથે સરળીકરણ નથી આવતું, જટિલતા વધે છે.
કોઈ દુકાન કે મોલમાં પગ મૂકતી વખતે તમારું મન એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે. તમારે માત્ર એક ચોક્કસ ટૂથપેસ્ટ કે સાબુ ખરીદવો હોય છે. પણ અંદર ગયા પછી થોડી જ મિનિટોમાં તમારું દિમાગ સુન્ન થઈ જાય છે.
જ્યારે હાથમાં પૂરતો ડેટા ન હોય ત્યારે હાથ જોડીને બેસી રહેવાને બદલે અડધો તર્ક અને અડધો તુક્કો મેળવીને જે આંકડો કાઢવામાં આવે, તેને ગેસ્ટિમેશન કહેવાય. આ ગણતરી અને અટકળનું મિશ્રણ છે.
ઘરડા થવું એટલે માત્ર શરીરનું ઘસાવું નથી. એ સ્મૃતિઓનો ભાર એકલા હાથે ઊંચકવાની લાચારી પણ છે. મોટા ભાગના લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાની વાર્તા કોઈ સાંભળે તેની રાહ જોતા બેસી રહે છે. જેમ્સ બિરેન નામના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકે ૧૯૭૦ના દાયકામાં આ પીડા જોઈ.
જીભ ક્યારેય એકલી સ્વાદ પારખતી નથી. જીભ પાસે ફક્ત પાંચ મૂળભૂત રસ પારખવાની ક્ષમતા છે, પણ આપણું મગજ આંખ, કાન અને નાકના સંકેતો મેળવીને આખો સ્વાદ જાતે ઘડી કાઢે છે. આ ભ્રમણાને વિજ્ઞાનમાં ગસ્ટેટરી ઇલ્યુઝન કહે છે.
તમે જોરદાર મહેનત કરો છો. તમારી ગતિ અદભુત છે, ઉર્જા બેજોડ છે અને શરૂઆતમાં બધું બરાબર નિશાન પર જતું દેખાય છે. છતાં છેલ્લે હાથમાં શૂન્ય આવે છે.
કોઈપણ જટિલ પરિસ્થિતિને સમજવા માટે મેનેજમેન્ટની દુનિયા અવારનવાર બે બાય બેનો ચોરસ બનાવી દે છે. આ માળખામાં ચાર ખૂણા હોય છે. એમાંના બે ખૂણા સાવ સીધા હોય છે: બધું સારું અથવા બધું ખરાબ.
અંગ્રેજીમાં એક શબ્દપ્રયોગ વપરાય છે: ‘હેરી હાયપોથીસિસ’. કોઈ એક પુસ્તકે કે જાણીતા ચિંતકે આ નામ સત્તાવાર રીતે ઘડ્યું હોય તેવા પુરાવા મળતા નથી. પરંતુ આ શબ્દ જે સમસ્યા તરફ આંગળી ચીંધે છે તે જૂની અને વાસ્તવિક છે.
કોઈ પણ દલીલનો અડધો જ ભાગ જોઈને બાંધી લીધેલા મક્કમ મતને હાફપિનિયન કહેવાય છે. શબ્દ નવો છે, પણ રોગ સદીઓ જૂનો છે. લોકો સિક્કાની એક જ બાજુ જુએ છે. ફાયદા ગણાવશે તો ખર્ચ સાવ ભૂલી જશે. અથવા નુકસાનની રાડ પાડશે પણ વળતરની વાત છુપાવી દેશે.
કોઈ માણસ દેખાવડો છે, એટલે તે પ્રામાણિક પણ હશે જ? કોઈ નેતાનું ભાષણ જોરદાર છે, એટલે તેનું વહીવટી તંત્ર પણ શ્રેષ્ઠ હશે? આપણું મગજ આળસુ છે. તે વ્યક્તિના એક સારા ગુણને પકડીને આખી વ્યક્તિ પર દેવદૂત જેવું પ્રભામંડળ લગાવી દે છે.
જો કોઈ કડીયો મકાન ચણે અને એ મકાન તૂટી પડવાથી માલિકના દીકરાનું મોત થાય, તો સજા તરીકે કડીયાના પોતાના દીકરાને પણ મોતની સજા મળવી જોઈએ. આ નિયમ પ્રાચીન બેબિલોનના રાજા હમ્મુરાબીનો હતો.
મોરના પીંછા સુંદર હોય છે, પણ એ ઊડવા માટે ભારે મુસીબત છે. શિકારી પાછળ પડે ત્યારે એ લાંબી પૂંછડી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે. છતાં ઢેલ હંમેશાં સૌથી ભારે અને ભપકાદાર પીંછાવાળા મોરને જ પસંદ કરે છે. આવો બોજ ઊંચકીને પણ જે જીવી ગયો, એ જ સાચો મરદ.
આ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિકનું સંશોધન નથી. કોઈ પુસ્તકમાં આનો સિદ્ધાંત તરીકે ઔપચારિક ઉલ્લેખ મળતો નથી. છતાં તાલીમ અને આત્મનિરીક્ષણની દુનિયામાં આ રૂપક અવારનવાર વપરાય છે: લટકતો અરીસો.
જાપાન પાસે દુનિયાને આપવા જેવી એક અણીદાર પરંપરા છે: હાનસેઈ. સીધો અર્થ થાય છે આત્મખોજ, પણ આપણા સંતો જેવી પોચી નહીં. હાનસેઈ એટલે પોતાની ભૂલનો ખુલ્લા દિલે, નિર્દયતાપૂર્વક સ્વીકાર અને તેમાં સુધારો કરવાની પાકી પ્રતિજ્ઞા.
જ્યારે પેટ સો ટકા ભરાઈ જાય ત્યારે ખાવાનું બંધ કરવું એ મોડી પડેલી સમજદારી છે. જાપાનના ઓકિનાવા ટાપુ પર સદીઓ જૂનો નિયમ ચાલે છે: હારા હાચી બુન મે. સાદો અર્થ એટલો જ કે પેટ એંસી ટકા ભરાય એટલે થાળી છોડી દો. બાકીની વીસ ટકા જગ્યા ખાલી રાખો.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ ક્યારે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ વ્યવહારિક દુનિયાનો એક ખુલ્લો સવાલ છે. સૌથી અઘરો નિયમ કયો? જેને કાગળ પર લખવો સહેલો છે, પણ જેનું પાલન કરાવવું લગભગ અશક્ય છે.
શરીરને કોઈ બીમારીથી બચાવવું હોય તો ડોક્ટર શું કરે છે? એ જ રોગના થોડા નબળા જીવાણુ રસી વાટે લોહીમાં ઉતારી દે છે. શરીર થોડો તાવ વેઠે છે, પણ ભવિષ્યના મોટા હુમલા સામે એનું સુરક્ષાતંત્ર તૈયાર થઈ જાય છે. મનનું પણ બરાબર આવું જ છે.
અમુક વિચારો સસલા જેવા હોય છે. તે અચાનક ઝાડીમાંથી બહાર કૂદી પડે છે. ખૂબ ઝડપી, ખૂબ ઉત્સાહી અને જોવામાં આકર્ષક. પણ ક્ષણભરમાં તે ક્યાંક ગાયબ થઈ જાય છે. આ શબ્દ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ આધારભૂત વિગત મળતી નથી.
કોઈ ચોક્કસ શિક્ષક કે લેખકના નામે આ પદ્ધતિ ક્યારે નોંધાઈ તેનો કોઈ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ મળતો નથી. પણ આ ખ્યાલ શિક્ષણ અને તાલીમની એક બહુ જૂની, કઠોર જરૂરિયાતમાંથી ઊભો થયો છે.
કોઈ કામ પાછળ પાગલ થવું અને એ કામના ગુલામ બનવું, આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ વેલરેન્ડે પેશનના બે પ્રકાર પાડ્યા: એક ઓબ્સિસીવ અને બીજું હાર્મોનિયસ. ઓબ્સેસિવ પેશનમાં કામ તમને ચલાવે છે.
ગણિતમાં એક અફર નિયમ છે: જો કોઈ સિસ્ટમ એકબીજા સાથે સુસંગત રીતે જોડાયેલી હોય, તો એના કોઈ એક ભાગમાં ઊર્જા કે સ્થિરતા વધે તો આખી સિસ્ટમ આપોઆપ ઉપર ઊઠે છે.