ગ્રુએન અસર

કોઈ દુકાન કે મોલમાં પગ મૂકતી વખતે તમારું મન એકદમ સ્પષ્ટ હોય છે. તમારે માત્ર એક ચોક્કસ ટૂથપેસ્ટ કે સાબુ ખરીદવો હોય છે. પણ અંદર ગયા પછી થોડી જ મિનિટોમાં તમારું દિમાગ સુન્ન થઈ જાય છે. સંગીત, લાઈટો, અરીસા અને ભૂલભુલામણી જેવી ગોઠવણ તમને મૂળ હેતુ ભુલાવી દે છે. તમે એ બધું જ ખરીદવા માંડો છો જેની તમને લેશમાત્ર જરૂર નહોતી. આ માનસિક મૂર્છાને ગ્રુએન અસર કહે છે. જ્યારે કોઈ પરિવેશ તમને એટલો આંજી નાખે કે તમારો તર્ક કામ કરતો બંધ થઈ જાય, ત્યારે તમારું પાકીટ ખાલી થાય છે.

આ વિચાર ઑસ્ટ્રિયન આર્કિટેક્ટ વિક્ટર ગ્રુએનના નામ પરથી આવ્યો છે. ૧૯૫૦ના દાયકામાં અમેરિકામાં તેમણે પહેલો બંધ, એર-કન્ડિશન્ડ મોલ ડિઝાઇન કર્યો હતો. તેમનો હેતુ સમુદાય ભેગો થાય તેવી સુંદર જગ્યા બનાવવાનો હતો. પરંતુ વેપારીઓએ તેમની આ રચનામાંથી માણસનું મગજ ભટકાવવાની કળા શોધી કાઢી. ગ્રુએન પોતે જિંદગીના છેલ્લા વર્ષોમાં આ વિકૃતિથી ભારે નારાજ થયા હતા. મોલના સંચાલકો જાણીજોઈને બહારની દુનિયા અદ્રશ્ય કરી દે છે. ત્યાં કોઈ બારી નથી હોતી, કોઈ ઘડિયાળ નથી હોતી. પરિણામે તમારો સમય અને બજેટ બંને ઓગળી જાય છે.

આ અસર ફક્ત ચાર માળના ચમકતા કાચના મોલમાં જ કામ કરે છે એવું નથી. આપણા ઘરસંસારમાં પણ ગ્રુએન અસર સતત ચાલતી રહે છે. રવિવારે પતિ અને પત્ની ઘરમાંથી માત્ર કરિયાણું કે શાકભાજી લેવા નીકળે છે. રસ્તામાં મોટો હાઇપરમાર્કેટ જેવો સ્ટોર દેખાય છે. અંદર પ્રવેશતા જ પત્નીને વાસણોના ચમકતા ડિસ્પ્લે આંજી નાખે છે અને પતિ નવા ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ જોવા લાગે છે. સાથે આવેલી સાસુમા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાઓના ઢગલામાં ખોવાઈ જાય છે. અડધા કલાકમાં મૂળ યાદી ક્યાં ગઈ તેની કોઈને ખબર નથી રહેતી. જે ઘરમાં પાંચસો રૂપિયાનો હિસાબ માંડ માંડ બેસતો હતો, ત્યાં ત્રણ હજારનું બિલ ચૂકવીને આખો પરિવાર ટ્રોલી ધકેલતો બહાર નીકળે છે.

બજારને માણસનો તર્ક પોસાતો નથી. તાર્કિક ગ્રાહક કરકસરિયો હોય છે, જ્યારે ભટકેલો ગ્રાહક નફાકારક હોય છે. જ્યાં સુધી તમે સભાન છો, ત્યાં સુધી તમે ખરીદી કરો છો. જે ક્ષણે તમારું ધ્યાન ભંગ થયું, એ ક્ષણે સિસ્ટમ તમને ખરીદી લે છે. આ સંમોહન સામે બચવાનો એક જ ઉપાય છે: આંખો ખુલ્લી રાખવી અને હાથમાં માત્ર કાગળની ચિઠ્ઠી પકડી રાખવી.

જે જગ્યા તમને ઘડિયાળ ભૂલવાડી દે, સમજી લેવું કે ત્યાં તમારી બુદ્ધિની હરાજી શરૂ થઈ ચૂકી છે.