વિકાસનો વિરોધાભાસ

મોટા થવું એટલે શાંતિ મળવી એ માન્યતા ભ્રમ છે. ધંધો કે કદ વધે એટલે જિંદગી સરળ થઈ જશે એવું બધા ધારે છે. વાસ્તવિકતા ઊલટી છે. કદ વધવાની સાથે સરળીકરણ નથી આવતું, જટિલતા વધે છે. આ વિચારને બિઝનેસ લેખક વર્ન હાર્નિશે 'સ્કેલિંગ અપ' સંદર્ભે ચર્ચ્યો છે અને જેકી ફિશરે પણ પોતાના પુસ્તકમાં આ જ સત્ય તપાસ્યું છે. વૃદ્ધિ પોતાની સાથે ઘર્ષણ, રાજકારણ અને ગૂંચવાડા લઈને આવે છે.

નાની દુકાન હોય ત્યારે માલિક ગ્રાહક સાથે સીધો આંખ મિલાવીને સોદો પતાવે છે. જ્યારે એ જ દુકાન દસ શાખાઓમાં ફેલાય ત્યારે માલિક માલ વેચવાનું ભૂલીને મેનેજરો, સોફ્ટવેર અને ચોરી પકડવાના સીસીટીવી કેમેરા ગોઠવવામાં ખપી જાય છે. વૃદ્ધિ થતાં જ સંવાદના રસ્તાઓ જટિલ બને છે. બે માણસો વચ્ચે એક જ સંબંધ હોય છે, પણ દસ માણસો ભેગા થાય એટલે સંબંધોની સંભાવના પિસ્તાલીસ થઈ જાય છે. સમસ્યાનું મૂળ આ અંકગણિત છે.

આપણી આસપાસ ટીવી ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયાનો પથારો જુઓ. પહેલાં સમાચાર એટલે સાંજનું એક સરકારી બુલેટિન કે અડધો કલાકની શાંત વાતચીત હતી. આજે સેંકડો ખાનગી ન્યૂઝ ચેનલો છે, ચોવીસ કલાકનું અવિરત પ્રસારણ છે અને વૉટ્સએપ પર વહેતી માહિતીનો મહાસાગર છે. નેટવર્ક અબજો ગણું વિસ્તરી ગયું. પરિણામ શું આવ્યું? માણસ વધુ જાણકાર બનવાને બદલે વધારે ગૂંચવાઈ ગયો. ફેક ન્યૂઝ, અફવાઓ અને પક્ષપાતી ઘોંઘાટ એટલો વધ્યો કે સાચું શું તે શોધવું અશક્ય બની ગયું છે. કદ વધ્યું, વિશ્વાસ ઘટ્યો.

વિસ્તાર હંમેશાં ઊર્જા ચૂસે છે. જે વસ્તુ નાની હોય ત્યારે ખૂબ ધારદાર અને ચપળ હોય છે, તે મોટી થતાં જ પોતાના જ વજન નીચે દબાવા લાગે છે. વિકાસ જરૂરી છે, પણ એની સાથે આવતા આંતરિક કચરાને સાફ કરવાની તૈયારી ન હોય તો મોટાઈ જ સૌથી મોટો બોજ બની જાય છે.

વૃક્ષ મોટું થાય એટલે ફળ વધે ખરાં, પણ વાવાઝોડામાં સૌથી પહેલું એ જ મૂળિયાં સમેત ઉખડી પડે છે.