અંદાજપચી ગણતરી

જ્યારે હાથમાં પૂરતો ડેટા ન હોય ત્યારે હાથ જોડીને બેસી રહેવાને બદલે અડધો તર્ક અને અડધો તુક્કો મેળવીને જે આંકડો કાઢવામાં આવે, તેને ગેસ્ટિમેશન કહેવાય. આ ગણતરી અને અટકળનું મિશ્રણ છે. તે સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક નથી, પણ સાવ અંધારામાં મારવામાં આવેલો પથ્થર પણ નથી. સામાન્ય સમજ અને પ્રાથમિક તથ્યોના આધારે વાસ્તવિકતાની નજીક પહોંચવાની આ એક અનિવાર્ય માનસિક કવાયત છે.

આ અંગ્રેજી શબ્દ ક્યારથી વપરાવા લાગ્યો તે શોધવા જઈએ તો વીસમી સદીના ચોથા દાયકા સુધી પહોંચાય છે. તેનો કોઈ એક ચોક્કસ સર્જક જાણીતો નથી. પણ વ્યાપાર, ગણિત અને રાજનીતિના ખેલાડીઓ સદીઓથી આ જ રસ્તો અપનાવતા આવ્યા છે. વાસ્તવિક દુનિયામાં નિર્ણયો લેવા માટે ક્યારેય સો ટકા પાકા આંકડા મળતા નથી. સમય ઓછો હોય અને આગળ વધવું જરૂરી હોય ત્યારે માણસ અંદાજપચી ગણતરીનો જ સહારો લે છે.

આ પદ્ધતિની તાકાત એ છે કે તે તમને નિર્ણયહીનતાના લકવામાંથી બહાર કાઢે છે. ખોટો સંપૂર્ણ આંકડો મેળવવાની જીદ રાખવા કરતાં સ્થૂળ પણ ઉપયોગી અંદાજ બાંધવો સારો. જોખમ ત્યારે ઊભું થાય છે જ્યારે લોકો પોતાના કાચા તુક્કાને જ અંતિમ સત્ય માની બેસે છે. સાચો વિચારક હંમેશાં યાદ રાખે છે કે આ માત્ર આગળ ચાલવાની લાકડી છે, કોઈ કાયમી સિંહાસન નથી.

ભારતીય રાજકારણમાં ચૂંટણીના પરિણામો પહેલાં જે માહોલ બને છે તે આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. કોઈ ચોપાલમાં બેઠેલા સ્થાનિક નેતાઓ કે ટીવી સ્ટુડિયોના વિશ્લેષકો કોઈ વૈજ્ઞાનિક સર્વે વગર ગણતરી માંડે છે. કઈ જ્ઞાતિનું કેટલું મતદાન થયું, સભામાં કેટલી ભીડ હતી અને ગામના મુખીનો ઝુકાવ કઈ તરફ છે—આ બધું ભેગું કરીને તેઓ પરિણામનો અંદાજ બાંધે છે. આ ગણતરી ઘણી વાર ખોટી પડે છે, પણ ચૂંટણી લડવાની રોજિંદી રણનીતિ આ જ કાચા હિસાબ પર ચાલે છે.

જેની પાસે પૂરી હકીકતો નથી તે તર્ક વાપરે છે, અને જેની પાસે તર્ક પણ નથી તે ફક્ત દાવો કરે છે.