પર્યાવરણીય ફિયાસ્કો

ઈરાદો નેક હોય એટલે પરિણામ સારું જ આવે એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. કોર્પોરેટ જગતમાં એક નવો રોગ ફેલાયો છે: ગ્રીન-બોચિંગ. કંપની પર્યાવરણ બચાવવા નીકળે છે. પીઆર ટીમ ઉત્સાહમાં આવીને જાહેરાતો છાપે છે. પણ આયોજન એટલું કાચું હોય કે આખી યોજના ગળામાં આવીને ફસાય. પર્યાવરણને લાભ થવાને બદલે ઊલટું નુકસાન થાય છે અને કંપનીની આબરૂનો કચરો થઈ જાય છે.

આ ચોક્કસ શબ્દ કયા મેનેજમેન્ટ ગુરુએ પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. પણ આ ઘટના આધુનિક બિઝનેસ કલ્ચરમાં અવારનવાર દેખાય છે. 'ગ્રીનવોશિંગ'માં કંપનીઓ લોકોને જાણીજોઈને છેતરે છે. ત્યાં ઈરાદો જ બદદાનતનો હોય છે. ગ્રીન-બોચિંગ સાવ જુદી વસ્તુ છે. અહીં દાનત સાચી હોય છે, પણ અમલ સાવ અણઘડ હોય છે. અક્કલ વિનાનો સદ્ભાવ અંતે તો આપત્તિ જ સર્જે છે.

અમુક વર્ષો પહેલાં પ્લાસ્ટિકની સ્ટ્રો સામે વૈશ્વિક મોરચો મંડાયો હતો. એક મોટી ફાસ્ટફૂડ ચેઇને ઉતાવળે કાગળની સ્ટ્રો ચાલુ કરી દીધી. ગ્રાહકો રાજી થશે એવું એમણે ધાર્યું હતું. બન્યું એવું કે કાગળની સ્ટ્રો પીણામાં ઓગળી જવા લાગી અને રિસાયકલ પણ થઈ શકે તેમ નહોતી. પ્લાસ્ટિક કરતાં કાગળની બનાવટમાં વધુ કાર્બન પેદા થયો. આ છે ગ્રીન-બોચિંગનો અસલી ચહેરો. જ્યારે લોજિસ્ટિક્સ અને વિજ્ઞાન સમજ્યા વિના માત્ર ટ્રેન્ડ પકડવા દોડો, ત્યારે પરિણામ આવું જ આવે.

બેંગલુરુની એક ફિનટેક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસે પર્યાવરણ દિવસ પર એવો ફતવો બહાર પાડ્યો કે ઓફિસમાંથી પ્લાસ્ટિકની બોટલો અને કાગળના કપ સાવ બંધ. કર્મચારીઓને ઉત્સાહમાં લાવીને માટીના કુલ્હડ પકડાવી દીધા. બે અઠવાડિયામાં ખબર પડી કે માટીના વાસણો ધોવા માટે ઓફિસમાં રોજ હજારો લિટર ચોખ્ખું પાણી બગડતું હતું. ઉપરથી જે કચરાપેટીમાં માટી નાખવી જોઈતી હતી ત્યાં ગંદકી વધી ગઈ. ઓફિસનો માસિક ખર્ચ વધી ગયો અને પાણીની અછત ધરાવતા શહેરમાં પાણીનો ખુલ્લેઆમ વેડફાટ થયો.

પર્યાવરણ માત્ર ભાવનાઓથી નથી બચતું, ગણિતથી બચે છે; હોશ વગરનો જોશ હંમેશાં કચરો જ વધારે છે.