આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૧૫ / ૪૭
કોઈ મોટો આંચકો લાગે ત્યારે મગજ અચાનક કેમેરા બની જાય છે. તારીખ, સમય, તમે ક્યાં ઊભા હતા, તમારા હાથમાં ચાનો કપ હતો કે છાપું—આ બધું મગજમાં કાયમ માટે ચોંટી જાય છે. આ ભ્રમનું નામ ફ્લેશબલ્બ મેમરી છે.
દુનિયા ગોળ નથી, સપાટ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ ભૂગોળનો નિયમ નથી, પણ આધુનિક અર્થતંત્રનું બહુ ચર્ચાયેલું મોડેલ છે. અમેરિકન પત્રકાર થોમસ ફ્રીડમેને ૨૦૦૫માં પોતાનાં પુસ્તકમાં આ દાવો દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો.
તમે તમારી પોતાની વાર્તા કેવી રીતે કહો છો? મોટાભાગના લોકો કાં તો પોતાને અસહાય પીડિત ગણે છે, અથવા પરફેક્ટ સુપરમેન સાબિત કરવા મથે છે. બંને ભૂલ ભરેલું છે.
જિંદગી નિર્ણય લેવાની અટવાયેલી ચોપાટ છે. ક્યારેક બે રસ્તા એટલા સમાન દેખાય કે મગજ બહેર મારી જાય. માણસ દિવસો સુધી ગૂંચવાયા કરે છે. આવા સમયે વિચારવાનું સંપૂર્ણ બંધ કરીને એક સિક્કો હવામાં ઉછાળી દેવો, એ ફ્લિપિઝમ છે.
વાર્તામાં બે પાત્રો વાત કરે છે. ડાયલોગ પછી ડાયલોગ ફેંકાય છે. પણ એ માણસો બેઠા છે ક્યાં? એમણે શું પહેર્યું છે? આજુબાજુ કોઈ ટેબલ છે કે રસ્તો? કશું જ ખબર નથી પડતી. સર્જનાત્મક લેખનમાં આ રોગને 'ફ્લોટિંગ હેડ સિન્ડ્રોમ' કહે છે.
કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ પહેલી વાર કોણે લખ્યો તેનો ઇતિહાસ મળતો નથી. પણ વિચાર રોજિંદી વાસ્તવિકતા જેવો ચોખ્ખો છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા પાસે ક્ષમતા કરતાં માહિતી, સૂચનાઓ, દબાણ અને પ્રશ્નોનો પ્રવાહ અચાનક વધી જાય, ત્યારે તે સ્થિર થઈ જાય છે.
બધાને ક્રાંતિ જોઈએ છે, પણ પોતાના ઘરના ભોગે નહીં. આ માનવસ્વભાવની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે. જર્મન ભાષામાં એક જૂની કહેવત છે જે સેન્ટ ફ્લોરિયન નામના સંતની પ્રાર્થનામાંથી આવી છે: 'હે સંત, મારું ઘર બચાવી લો અને બાજુવાળાના ઘરમાં આગ લગાડો.
તમારા અચેતન મનને તમે જેટલું સ્વતંત્ર માનો છો, તેટલું એ હોતું નથી. બહારથી ફેંકાયેલો માત્ર એક નાનો સંકેત કે એક શબ્દ તમારી આખી શારીરિક ગતિવિધિ બદલી નાખી શકે છે.
માખીની આંખ માનવ આંખ જેવી નથી હોતી. તેની પાસે હજારો નાની-નાની લેન્સવાળી સંયુક્ત આંખ છે. એ રચનાને લીધે બહારની એક જ ચીજ અનેક નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈને દેખાય છે. 'ફ્લાય-આઈ ઇફેક્ટ' મૂળભૂત રીતે ઓપ્ટિક્સ અને વિઝ્યુઅલ વિજ્ઞાનનો વિચાર છે.
બધી દિશામાં એકસાથે લડવા જશો તો હાર નક્કી છે. લશ્કરી ભાષામાં આને એક ચોક્કસ વળાંક સાથે સમજાવવામાં આવ્યો છે. જર્મન યુદ્ધનીતિમાં એક જૂનો શબ્દ હતો: શ્વેરપુંક્ટ (Schwerpunkt). પાછળથી અમેરિકન વ્યૂહરચનાકાર વિલિયમ એસ.
તમે જ્યારે કોઈ એક જ વસ્તુ વિશે સતત વિચારવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે તે વસ્તુ આખી જિંદગી કરતાં પણ મોટી દેખાવા લાગે છે. આ મગજની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે.
મેદાનમાં ઉતર્યા પછી આખો નકશો બદલાઈ જાય છે. પ્લાનિંગ રૂમમાં બેસીને દોરેલી રેખાઓ વાસ્તવિકતાની ધૂળ સામે ટકી શકતી નથી. લશ્કરી ભાષામાં આને અનિશ્ચિતતાનું ધુમ્મસ કહે છે. જ્યારે લડાઈ ચાલુ હોય ત્યારે તમારી પાસે અધૂરી માહિતી હોય છે.
કોઈ વિચાર સાચો છે એટલે તમે એને માનો છો, કે પછી તમને એ ગમે છે એટલે સાચો માની લીધો છે? આ સવાલ બહુ સીધો છે પણ જવાબ આપતી વખતે માણસના પગ ધ્રૂજે છે. મનની એક જૂની બીમારી છે. આપણી ઊંડી ઈચ્છાઓ વાસ્તવિકતાના ચહેરા પર પોતાનો મનપસંદ રંગ લગાવી દે છે.
સૌથી મોટો રોગ: શું કહેશે લોકો? આ વાક્ય આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક લકવાને હવે એક નવું નામ મળ્યું છે—ફોપો (FOPO), એટલે કે 'ફિયર ઓફ અધર પીપલ્સ ઓપિનિયન્સ'.
ખોટો રસ્તો પકડાઈ ગયો છે એ સમજાયા પછી પણ માણસ સીધો ચાલતો રહે છે. પાછા વળવું એને અપમાન લાગે છે. મનમાં એક વહેમ ઘર કરી ગયો હોય છે કે એક વાર દિશા નક્કી થઈ ગઈ પછી યુ-ટર્ન લેવો ગુનો છે. આ માત્ર ટ્રાફિકનો નિયમ નથી, માણસના અહંકારનો સૌથી મોટો રોગ છે.
માણસ પોતાની ઇચ્છાશક્તિના ભરોસે ક્યારેય લાંબો સમય જીતી શકતો નથી. સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવું છે કે વજન ઘટાડવું છે—આવા સંકલ્પો ત્રીજા દિવસે દમ તોડી દે છે, કારણ કે માનવ મગજ આળસુ છે.
સિસ્ટમમાંથી મલાઈ ખાવાની છૂટ બધાને જોઈએ છે, પણ કચરો સાફ કરવાની જવાબદારી કોઈને જોઈતી નથી. જ્યારે માણસને પોતાનાં નિર્ણયોનું નુકસાન જાતે ભોગવવું નથી પડતું, ત્યારે તે બેફામ બને છે. આ માનસિક બીમારીનો સીધો ઉપાય આ નિયમ આપે છે.
માતૃભાષા લાગણીઓથી ભરેલી હોય છે. પરદેશી ભાષા તર્કથી ચાલે છે. જ્યારે તમે તમારી પોતાની ભાષામાં કોઈ વાત વિચારો છો, ત્યારે લોહીના સંબંધો, બાળપણના સંસ્કારો અને ઊંડા પૂર્વગ્રહો આપોઆપ સક્રિય થઈ જાય છે.
ગુનો માત્ર લોહીના ડાઘ કે ફિંગરપ્રિન્ટથી સાબિત નથી થતો. માણસ જે રીતે બોલે છે કે લખે છે, એમાં પણ તેની ઓળખ છૂપાયેલી હોય છે. શબ્દોની પસંદગી, વાક્યની લંબાઈ, વિરામચિહ્નોનો આદતવશ ઉપયોગ અને જોડણીની ભૂલો એ માણસની માનસિક ફિંગરપ્રિન્ટ છે.
મગજ કચરાપેટી નથી. એ અપ્રસ્તુત માહિતીને સાફ કરતું રહે છે. સમસ્યા એ છે કે જે સાચવવું હતું, મગજ ઘણી વાર તેને પણ કચરો ગણીને કાઢી નાખે છે. આ ઘટનાને સમજાવતો ખ્યાલ એટલે 'વિસ્મૃતિનો આલેખ' (ફોરગેટિંગ કર્વ).
મગજ કોઈ કસરતશાળાનું સ્નાયુ નથી કે એક કઠિન કસરત કરવાથી આખું શરીર મજબૂત થઈ જાય. ઓગણીસમી સદીમાં શિક્ષણજગતમાં એક ભ્રમ ઘર કરી ગયો હતો. તેને 'ફોર્મલ ડિસપ્લિન થિયરી' કહે છે.
આ એક આક્રમક રક્ષણાત્મક વલણ છે. કિલ્લાની દીવાલો ચણીને અંદર બેસી જવાની વૃત્તિ. બહારની દુનિયા અશાંત છે, ખતરનાક છે અને લૂંટી લેવા તૈયાર બેઠી છે એવી અગાઉથી બાંધેલી માન્યતા.
મગજ ઘણીવાર જ્યોતિષી બનવાનો ઢોંગ કરે છે. ભવિષ્ય હજુ જન્મ્યું નથી, છતાં મન એવું માની લે છે કે આવતીકાલ ખરાબ જ હોવાની છે. આ કોઈ તાર્કિક અનુમાન નથી, સીધો ચુકાદો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારદોષને ભવિષ્યવેત્તાની ભૂલ કહે છે.
દુનિયામાં મોટા ભાગની સંપત્તિ તાળું મારીને સચવાય છે. જમીન હોય કે ફેક્ટરી, માલિકી હક વગર કોઈને પ્રવેશ મળતો નથી. પણ ટેકનોલોજીની દુનિયામાં એક અનોખો પ્રયોગ થયો, જેને 'ફોસ' (ફોસ) કહે છે. આનો સીધો અર્થ થાય: ફ્રી એન્ડ ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર.
કોઈપણ નવું સાહસ શરૂ કરતી વખતે માણસ ઉત્સાહમાં અંધ થઈ જાય છે. આપણી પાસે કલ્પના હોય છે, પણ એ કલ્પના સાચી છે કે માત્ર વહેમ, તેની ખબર હોતી નથી. મૂળભૂત પૂર્વધારણા એટલે આખા ધંધાનો પાયો બાંધતું એક સ્પષ્ટ, ધારદાર વાક્ય.
અંગ્રેજી અક્ષર 'સી' પરથી ચાર સ્તંભો ગોઠવવાની ટેવ નવી નથી. હીરાના વેપારમાં વજન અને રંગ પારખવા માટે દાયકાઓથી આ શબ્દ વપરાય છે. પણ આધુનિક જમાનામાં વિચારકોએ આ મોડેલ બે જગ્યાએ ધારદાર રીતે મૂક્યું: એક શિક્ષણમાં અને બીજું બજારમાં.
આપણે માનીએ છીએ કે દુનિયા માત્ર રૂપિયાથી ચાલે છે. આ આપણી સૌથી મોટી નાદાની છે. માણસ જ્યારે કોઈ પણ વ્યવહાર કરે છે, ત્યારે માત્ર પાકીટમાંથી નોટો નથી કાઢતો. આધુનિક બિઝનેસ ચિંતનમાં સ્ટીવ સુસી અને કેટિ રિપ જેવા લેખકોએ ‘ચાર ચલણ’નો વિચાર મૂક્યો.
કોઈ પણ વિષય પર પોતાનો મત બાંધી લેવો એ દુનિયાનું સૌથી સસ્તું કામ છે. સોશિયલ મીડિયા પર બે મિનિટ સ્ક્રોલ કર્યા પછી માણસ અર્થશાસ્ત્રથી લઈને વિદેશનીતિ સુધીના નિષ્ણાત બની જાય છે. પણ સાચો અભિપ્રાય મફતમાં નથી આવતો, એ કમાવવો પડે છે.
અંગ્રેજીમાં એક જૂનો રૂઢિપ્રયોગ છે: ફોરસક્વેર પર્સન. આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ભારેખમ શબ્દ નથી. આ શબ્દ એવા માણસ માટે વપરાય છે જે ચારેય ખૂણેથી મજબૂત, પ્રામાણિક અને અડગ હોય. ગમે તેવો પવન ફૂંકાય, એ પોતાની જગ્યા પરથી હલતો નથી.
યુદ્ધના મેદાનમાં જ્યારે ગોળીઓ માથા પરથી પસાર થતી હોય, ત્યારે સૈનિકો જે નાનો ખાડો ખોદીને છુપાય છે તેને મિલિટરીની ભાષામાં 'ફોક્સહોલ' કહેવાય. આ ખાડામાં સાથે બેઠેલા બે માણસો વચ્ચે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ કે જૂની અદાવતો ક્ષણવારમાં ઓગળી જાય છે.
પ્રકૃતિમાં એક ગજબની નકલખોરી છે. પાંદડાની ઝીણી નસો જુઓ, ઝાડની ડાળીઓ જુઓ કે આકાશમાંથી દેખાતો નદીનો પટ જુઓ. બધાનો આકાર એકસરખો છે. નાનો અંશ એ જ સમગ્રનું પ્રતિબિંબ હોય છે. ગણિતમાં આને ફ્રેક્ટલ કહેવાય.
આપણે માનીએ છીએ કે આપણે જેને પસંદ કરીએ છીએ, તેની મદદ કરીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાન આ ગણિત ઊંધું પાડે છે. સત્ય એ છે કે તમે જે માણસનું ભલું કરો છો, તેને તમે વધારે પસંદ કરવા લાગો છો.
સિસ્ટમ જેટલી કડક, મુશ્કેલી એટલી મોટી. આધુનિક બેન્કિંગ અને સાયબર સુરક્ષામાં આ એક અજીબ કોયડો છે. ચોરી રોકવા માટે તમે સુરક્ષાની દીવાલ એટલી ઊંચી કરી દો છો કે પ્રમાણિક માણસ અંદર આવી જ ન શકે.
દુનિયામાં કોઈ પણ ચીજ સાચે જ મફત હોતી નથી. જ્યારે હાથમાં વગર મહેનતે કે સાવ સસ્તા વ્યાજે નાણાં આવી જાય, ત્યારે માણસ પોતાની બુદ્ધિ ગીરો મૂકી દે છે. આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી.
કોઈ પણ સમાજ જ્યારે દરેકને ગમે તે બોલવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપે છે, ત્યારે સૌથી પહેલું જોખમ એ જ આઝાદી પર તોળાય છે. આ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો વિરોધાભાસ છે.
કોઈને સીધેસીધી પૂર્ણ આઝાદી આપી દો તો અરાજકતા ફેલાય. સાવ કેદ કરી રાખો તો માણસ બળવો કરે. વ્યવસ્થાપન અને સંબંધોની દુનિયામાં વપરાતી આ એક સાદી સમજ છે. ગળણી એટલે કે ફનલ ઉપરથી પહોળી હોય અને નીચે જતાં સાંકડી થાય.
વ્યસન કે કોઈ પણ બંધન એ લાચારી નથી, વ્યક્તિગત પસંદગી છે. મેડિકલ સાયન્સ કહે છે કે તમે બીમાર છો, લાચાર છો અને કોઈ અદ્રશ્ય શક્તિના ગુલામ છો. ફ્રીડમ મોડેલ આ આખી દલીલને કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે. આ વિચાર માર્ક શીરેન અને તેમના સાથીઓએ આપ્યો હતો.
તમારી ચાલ કેટલી સફળ થશે, તેનો આધાર માત્ર તમારી આવડત પર નથી. આજુબાજુ કેટલા લોકો એ જ ચાલ ચાલી રહ્યા છે, તેના પર છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આને ફ્રીક્વન્સી-ડિપેન્ડન્ટ સિલેક્શન કહે છે.
કેલેન્ડર બદલાય એટલે માણસ બદલાઈ જતો નથી. છતાં ૧ જાન્યુઆરીએ જિમમાં ભીડ કેમ વધી જાય છે? મગજ સમયને સતત ચાલતી નદીની જેમ જોતું નથી. એ જીવનને પ્રકરણોમાં વહેંચે છે.
સિગ્મંડ ફ્રોઇડે સદી પહેલાં એક કડવી વાત કહી હતી. સંસ્કૃતિ મનુષ્યની મૂળભૂત વાસનાઓ અને આક્રમકતાને દબાવીને ઊભી કરાયેલી વ્યવસ્થા છે. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ એક સ્વતંત્ર નિયમ તરીકે કદાચ નોંધાયો નથી, પણ વિચાર ચોખ્ખો છે.
વાર્તા ક્યારેય સપાટ રસ્તા જેવી નથી હોતી. એ પર્વત જેવી હોય છે. ઓગણીસમી સદીના જર્મન નાટ્યકાર ગુસ્તાવ ફ્રાયટાગે ૧૮૬૩માં નાટકની રચના સમજાવવા એક પાંચ પગથિયાંનો ત્રિકોણ દોર્યો. આજે આખી દુનિયા તેને 'ફ્રાયટાગ્સ પિરામિડ' કહે છે.
દુનિયા આપણને બધું જ સરળ કરી આપવા પાછળ પડી છે. એક ક્લિક કરો અને સામાન ઘરના દરવાજે. સ્ક્રીન પર આંગળી સરકાવો અને લાખો રૂપિયા ટ્રાન્સફર. આને ટેકનોલોજીની ભાષામાં સીમલેસનેસ કહે છે. કોઈ અડચણ નહીં, કોઈ વિલંબ નહીં.
એક જ છત નીચે રહેવાથી લોકો વચ્ચે આપોઆપ ભાઈબંધી બંધાઈ જતી નથી. ગરીબ અને અમીર એક જ કચેરીમાં કામ કરે, એક જ લિફ્ટ વાપરે કે એક જ જિમમાં પરસેવો પાડે, છતાં બંને વચ્ચે મિત્રતા ભાગ્યે જ થાય છે. આ વલણને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ફ્રેન્ડિંગ બાયસ' કહે છે.
રાક્ષસ હંમેશાં ડરામણો નથી હોતો. ક્યારેક તે ખૂબ મૃદુભાષી હોય છે, હસતો ચહેરો લઈને ફરે છે અને તમારી સુવિધા સાચવવાનો દાવો કરે છે. મનોવિજ્ઞાન કે બિઝનેસ સાહિત્યમાં આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી.
કોઈ અજાણ્યો માણસ અચાનક તમારો પાકો ભાઈબંધ નથી બની જતો. એની પાછળ કોઈ જાદુ નથી, એક સીધું ગણિત છે. એફબીઆઈના ભૂતપૂર્વ એજન્ટ જેક શેફરે પોતાની જાસૂસી અને પૂછપરછના અનુભવો પરથી આ વિચાર આપ્યો હતો.
તમારા મિત્રો પાસે હંમેશાં તમારા કરતાં વધારે મિત્રો હોય છે. આ વાક્ય પહેલી નજરે અપમાનજનક લાગે, પણ ગણિતનો અતૂટ નિયમ છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણું વર્તુળ બરાબર છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે.
કોઈપણ અજાણી પરિસ્થિતિ સામે આવતાં જ માણસના મગજમાં પહેલો ઘંટ ભયનો વાગે છે. નવી જવાબદારી, નવો રસ્તો કે કોઈ અણધાર્યો વિરોધ. મોટાભાગના લોકો આ ભય સામે થંભી જાય છે. આ વિચારને 'ફ્રાઈટ ચેલેન્જ' કે ભયની કસોટી કહી શકાય.
નવા વર્ષની પહેલી તારીખે માણસ દેવદૂત બનવાના સોગંદ ખાય છે. ડાયરીના નવા પાના પર જીમ, ડાયેટ અને વહેલા ઊઠવાની યોજનાઓ અક્ષરશઃ છપાઈ જાય છે. પણ આ ઉત્સાહ દેડકાના કૂદકા જેવો હોય છે. ઊંચો કૂદકો, પણ ક્ષણિક. જમીન પર પટકાવું અનિવાર્ય છે.
બદલાવ માત્ર ઈચ્છાથી નથી આવતો, દિશાથી આવે છે. મોટા ભાગની યોજનાઓ એટલા માટે નિષ્ફળ જાય છે કારણ કે લોકોને ખબર નથી હોતી કે તેઓ ક્યાં ઊભા છે અને ક્યાં જવાનું છે. 'ફ્રોમ-ટુ પૃથક્કરણ' એટલે વર્તમાન વાસ્તવિકતા અને ભવિષ્યના લક્ષ્ય વચ્ચેનો ચોખ્ખો નકશો.
ઈનામ મળવાની પૂરી અપેક્ષા હોય અને છેલ્લી ઘડીએ હાથ ખાલી રહે, ત્યારે જીવ બળીને ખાખ થઈ જાય છે. પણ આ બળતરા માત્ર આંસુ નથી લાવતી, તે અંદર એક આક્રમક ઉર્જા ભરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને હતાશાની ઉર્જા કહેવાય છે.