યુદ્ધનું ધુમ્મસ

મેદાનમાં ઉતર્યા પછી આખો નકશો બદલાઈ જાય છે. પ્લાનિંગ રૂમમાં બેસીને દોરેલી રેખાઓ વાસ્તવિકતાની ધૂળ સામે ટકી શકતી નથી. લશ્કરી ભાષામાં આને અનિશ્ચિતતાનું ધુમ્મસ કહે છે. જ્યારે લડાઈ ચાલુ હોય ત્યારે તમારી પાસે અધૂરી માહિતી હોય છે. કઈ બાજુથી ગોળી છૂટશે અને સામેવાળો ક્યારે પીછેહઠ કરશે, તેની કોઈ ગેરંટી હોતી નથી. તમે અંધારામાં ટોર્ચ મારીને રસ્તો શોધતા હો તેવી આ સ્થિતિ છે.

પ્રુશિયન સૈન્ય વિચારક કાર્લ ફૉન ક્લોઝવિટ્સે ઓગણીસમી સદીમાં આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે પોતાના પુસ્તકમાં લખ્યું કે યુદ્ધમાં ત્રણ ચતુર્થાંશ બાબતો અનિશ્ચિતતાના ધુમ્મસ પાછળ છુપાયેલી હોય છે. શાંતિના સમયે ગણતરીઓ સચોટ લાગે છે, પણ ખરા મેદાનમાં ગભરાટ, અફવા અને અણધાર્યા અકસ્માતો રાજ કરે છે. ફક્ત સેનાપતિઓ જ નહીં, જિંદગીમાં કોઈપણ મોટો દાવ ખેલનાર માણસ આ ધુમ્મસમાંથી પસાર થાય છે.

આ સ્થિતિ સામાન્ય માણસને લકવાગ્રસ્ત કરી દે છે. લોકો સંપૂર્ણ માહિતીની રાહ જોવામાં નિર્ણય લેવાનું મોડું કરે છે. પણ યાદ રાખો, ધુમ્મસ ક્યારેય પૂરેપૂરું હટતું નથી. જે અપેક્ષા રાખે છે કે બધું સ્પષ્ટ દેખાય પછી જ પગલું ભરીશ, તે હારી જાય છે. સફળ એ નથી થતો જેની પાસે સો ટકા સાચો ડેટા છે, પણ એ થાય છે જે અધૂરી માહિતી વચ્ચે ઝડપથી સંતુલન સાધી શકે છે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદમાં બેસીને મેડિકલ-એન્જિનિયરિંગની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. બે વર્ષ સુધી રોજના બાર કલાક ચોપડા ગોખીને મોક ટેસ્ટ આપે છે. પણ જે દિવસે અસલી પરીક્ષાનો હોલ આવે, ત્યારે પેપર અણધાર્યું નીકળે છે. પહેલો જ પ્રશ્ન એવો પૂછાય જે સિલેબસ બહારનો લાગે, ઘડિયાળનો કાંટો ભાગતો દેખાય અને બાજુનો છોકરો ધડાધડ પાનાં ફેરવતો હોય. એ વખતે જે વિદ્યાર્થી આ આકસ્મિક ધુમ્મસથી ડરીને હાથ ધ્રુજાવવા માંડે, તેનું આખું વર્ષ બગડે છે. સ્માર્ટ વિદ્યાર્થી એ છે જે સમજે છે કે પેપર અઘરું છે તો બધા માટે છે; તે ગભરાયા વગર આગલા સવાલ પર કૂદી જાય છે.

સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા માત્ર પોસ્ટમોર્ટમ ટેબલ પર મળે છે; જીવતા રહેવું હોય તો ધુમ્મસ વચ્ચે જ નિશાન તાકવું પડશે.