યુ-ટર્નની મનાઈનો ભ્રમ

ખોટો રસ્તો પકડાઈ ગયો છે એ સમજાયા પછી પણ માણસ સીધો ચાલતો રહે છે. પાછા વળવું એને અપમાન લાગે છે. મનમાં એક વહેમ ઘર કરી ગયો હોય છે કે એક વાર દિશા નક્કી થઈ ગઈ પછી યુ-ટર્ન લેવો ગુનો છે. આ માત્ર ટ્રાફિકનો નિયમ નથી, માણસના અહંકારનો સૌથી મોટો રોગ છે. ભૂલ સ્વીકારવા કરતાં ભૂલને અંત સુધી ઢસડવી લોકોને વધુ સન્માનજનક લાગે છે. આ જ માનસિક ભ્રમ છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોઈ જાણીતા પુસ્તકમાંથી આવ્યો છે કે મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાંથી, તેની કોઈ નક્કર વિગતો મળતી નથી. પણ આ પાછળ રહેલું મનોવિજ્ઞાન સદીઓ જૂનું છે. માણસ જ્યારે જાહેર નિર્ણય લઈ લે છે, ત્યારે તેની પાછળ સામાજિક આબરૂ દાવ પર લાગી જાય છે. તેને લાગે છે કે પાછા ફરીશું તો જગત હસશે. પરિણામે, આગળ ખાઈ દેખાતી હોય તો પણ તે ગર્વભેર કૂદી પડે છે.

આપણા સમાજમાં લગ્ન અને સગાઈના મામલે આ ભ્રમ સૌથી ઘાતક સાબિત થાય છે. ધારો કે મુકેશભાઈની દીકરીની સગાઈ જ્ઞાતિના એક મોટા ઘરમાં પાકી થઈ ગઈ છે. કંકોત્રીઓ વહેંચાઈ ગઈ, મંડપનું બુકિંગ થઈ ગયું. અચાનક ખબર પડે છે કે છોકરો હિંસક છે અથવા ગંભીર વ્યસની છે. દીકરી રડે છે. પણ પરિવારના વડીલો માથું ધુણાવીને કહેશે કે હવે નાક કપાય, આંગણેથી જાન પાછી ન કઢાય. હવે યુ-ટર્ન ન લેવાય.

સમાજ શું કહેશે એ બીકે આખી જિંદગીનું નર્કાગાર સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. સગાઈ તોડવી એ પાંચ મિનિટની શરમ છે, પણ ખોટા સંબંધને ઢસડવો એ પચાસ વર્ષની યાતના છે. લોકો ખોટા રસ્તે દસ કિલોમીટર આગળ નીકળી જાય છે માત્ર એટલા માટે કે પાછળ વળવામાં પાંચસો મીટરની મહેનત અને થોડી ક્ષોભજનક સ્થિતિ હતી. સમયસર યુ-ટર્ન લેવો એ ડરપોકપણું નથી, સભાનતા છે.

ખોટા રસ્તે ગમે તેટલી ઝડપથી દોડશો, મંજિલ બદલાવાની નથી.