ભયની કસોટી

કોઈપણ અજાણી પરિસ્થિતિ સામે આવતાં જ માણસના મગજમાં પહેલો ઘંટ ભયનો વાગે છે. નવી જવાબદારી, નવો રસ્તો કે કોઈ અણધાર્યો વિરોધ. મોટાભાગના લોકો આ ભય સામે થંભી જાય છે. આ વિચારને 'ફ્રાઈટ ચેલેન્જ' કે ભયની કસોટી કહી શકાય. આ કોઈ મનોવિજ્ઞાનની માન્યતા પ્રાપ્ત લેબોરેટરીમાંથી નીકળેલો શબ્દ નથી. આજના પૉપ કલ્ચર અને સાહસિક રમતોમાંથી આવેલી સાદી વાત છે. જ્યારે ડર તમને સ્થિર કરી દેવાનો પ્રયત્ન કરે, ત્યારે તેને એક આદેશ ગણવાને બદલે એક પડકાર ગણીને આગળ વધવું.

આ વિચારનો મૂળ સર્જક કોણ હતો તે ચોક્કસ નોંધાયેલું નથી. સોશિયલ મીડિયાના જોખમી સ્ટન્ટ્સ કે કાર્ટૂન શૉઝમાં આ શબ્દ ઉછળતો રહ્યો છે. પણ એનું વ્યાવહારિક તારણ કામનું છે. આપણા પૂર્વજો જંગલમાં વાઘ જોઈને ભાગતા હતા. એ વખતે ડર જીવન બચાવતો હતો. આજે આપણે ઑફિસના ઈમેઈલ, પબ્લિક સ્પીકિંગ કે વહીવટી તકરારથી ડરીએ છીએ. આજના જમાનામાં ડર એ જીવનું જોખમ નથી, પણ માત્ર અસગવડતાનો સંકેત છે. જે ક્ષણે તમે ડરને માત્ર એક અગ્નિપરીક્ષા માની લો છો, તે ક્ષણે પેંગોલિનની જેમ સંકોચાઈ જવાની તમારી વૃત્તિ અટકી જાય છે.

આ વાત સરકારી બાબુશાહીની કચેરીઓમાં સૌથી વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે એક જુનિયર ક્લાર્ક છે. તેની સામે દાયકાઓ જૂના પેન્ડિંગ કેસની નવી ફાઇલ આવે છે. જો તે સહી કરશે તો કાલે ઓડિટ આવશે, પૂછપરછ થશે, વિજિલન્સનો ડર લાગશે. જો તે ફાઇલ દબાવી દેશે તો કશું નહીં થાય. આપણી સિસ્ટમમાં કર્મચારી ભયની કસોટી સામે હારી જાય છે. તે સુરક્ષિત રહેવા માટે કાગળ પર કૂંડાળાં દોરીને ફાઇલ બીજા ટેબલ પર ધકેલી દે છે. કોઈ જવાબદારી લેવા માંગતું નથી કારણ કે ડરનો સામનો કરવાની કોઈની તૈયારી નથી.

ભય એક ફિલ્ટર છે. તે કાયરોને બહાર ફેંકી દે છે અને સાહસિકોને તક આપે છે. જો તમે તમારા કામમાં, કારકિર્દીમાં કે નિર્ણયોમાં માત્ર એટલા માટે પાછા પડો છો કારણ કે હૃદયના ધબકારા વધી ગયા છે, તો તમે હારી ચૂક્યા છો. ધબકારા વધવા એ શરીરનો ઈશારો છે કે હવે સાચો મુકાબલો શરૂ થયો છે.

ડર એ પૂર્ણવિરામ નથી, એ તો આગળ વધવા માટેનો સવાલ છે.