સિક્કો ઉછાળવાનો વાદ

જિંદગી નિર્ણય લેવાની અટવાયેલી ચોપાટ છે. ક્યારેક બે રસ્તા એટલા સમાન દેખાય કે મગજ બહેર મારી જાય. માણસ દિવસો સુધી ગૂંચવાયા કરે છે. આવા સમયે વિચારવાનું સંપૂર્ણ બંધ કરીને એક સિક્કો હવામાં ઉછાળી દેવો, એ ફ્લિપિઝમ છે. છાપ પડે તો ડાબે વળવું, કાંટો પડે તો જમણે. તર્કની સંપૂર્ણ હકાલપટ્ટી. ભાગ્ય અથવા અવ્યવસ્થા પર જીવનની લગામ સોંપી દેવાની આ એક બેધડક ફિલસૂફી છે.

આ વિચાર કોઈ ગંભીર ગ્રીક તત્વચિંતકે નથી આપ્યો. તે આવ્યો છે કાર્લ બાર્ક્સની કલમમાંથી. ૧૯૫૩માં ડિઝનીની ડોનાલ્ડ ડકની એક કોમિક સ્ટ્રિપમાં આ શબ્દ પહેલીવાર વપરાયો હતો. ત્યાં એક પાત્ર દરેક મુશ્કેલ નિર્ણય સિક્કો ઉછાળીને લેવાની સલાહ આપે છે. રમૂજમાંથી જન્મેલો આ ખ્યાલ પછીથી મનોવિજ્ઞાન અને નિર્ણય-સિદ્ધાંતોમાં ચર્ચાવા લાગ્યો. માણસ જ્યારે વધુ પડતા વિશ્લેષણથી લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય, ત્યારે અનિર્ણાયકતાની જેલમાંથી ભાગવાનો આ સૌથી સસ્તો દરવાજો છે.

આનું અસલી મૂલ્ય સિક્કાના પરિણામમાં નથી, માનસિક પ્રતિક્રિયામાં છે. જ્યારે સિક્કો હવામાં હોય છે, ત્યારે અંતરતમમાં એક ઝબકારો થાય છે કે કઈ બાજુ પડવી જોઈએ. જો પરિણામ છાપ આવે અને દિલમાં સહેજ પણ ખચકાટ થાય, તો સમજી લેવું કે મન અંદરથી કાંટો ઇચ્છતું હતું. સિક્કો ફેંસલો નથી કરતો, એ માત્ર તમારા દબાયેલા અર્ધજાગ્રત પક્ષપાતને સપાટી પર ખેંચી લાવે છે. આ નિર્ણય-થાકથી બચવાનું અમોઘ શસ્ત્ર છે.

અમદાવાદના માણેકચોકના જૂના કાપડના વેપારી યોગેશભાઈને જુઓ. દુકાન માટે સુરતનો માલ ખરીદવો કે ભિવાનીનો, એમાં દસ દિવસથી હિસાબ માંડ્યા કરે છે. બંનેના ભાવ, ઉધારી અને નફો સરખા બેસે છે. માથું પાકી જાય છે પણ ઓર્ડર અટકેલો છે. આખરે યોગેશભાઈ ગલ્લામાંથી એક રૂપિયાનો સિક્કો કાઢે છે અને કાઉન્ટર પર ઉછાળે છે. સિક્કો નીચે પડતાં જ અનિર્ણયનું વજન ક્ષણવારમાં ઊતરી જાય છે. ધંધામાં ખોટો નિર્ણય કદાચ પોસાય, પણ અટકી પડેલો નિર્ણય પેઢીને ખાઈ જાય.

જે માણસ સિક્કો ઉછાળતાં ડરે છે, એ ક્યારેય તર્કના ભારથી મુક્ત થઈ શકતો નથી.