માખીની આંખનો ભ્રમ

માખીની આંખ માનવ આંખ જેવી નથી હોતી. તેની પાસે હજારો નાની-નાની લેન્સવાળી સંયુક્ત આંખ છે. એ રચનાને લીધે બહારની એક જ ચીજ અનેક નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈને દેખાય છે. 'ફ્લાય-આઈ ઇફેક્ટ' મૂળભૂત રીતે ઓપ્ટિક્સ અને વિઝ્યુઅલ વિજ્ઞાનનો વિચાર છે. જ્યારે કોઈ વિશિષ્ટ કાચ, કેમેરા લેન્સ કે ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિને કારણે આપણી સામેની એક અખંડ છબી સેંકડો ષટ્કોણ ખાનાઓમાં વિભાજિત થઈ જાય, ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. એક જ સત્યના ડઝનબંધ અલગ ટુકડા એકસાથે નજર સામે નાચવા લાગે છે.

આ શબ્દ વિજ્ઞાન અને ઓપ્ટિકલ ડિઝાઇનમાંથી સામાન્ય માનસિક મોડેલ તરીકે બહાર આવ્યો છે. તેનો કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકીય પિતા નથી. પણ આ ખ્યાલ માનવ વિચારસરણી માટે ભારે ઉપયોગી છે. આપણું મગજ જ્યારે અતિશય માહિતીના ઢગલા નીચે દબાઈ જાય છે, ત્યારે નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા બરાબર આવી જ રીતે ખંડિત થઈ જાય છે. માણસ સમગ્ર ચિત્ર જોઈ શકતો નથી. તેને માત્ર છૂટાછવાયા પાસાંઓ દેખાય છે, જે બધા એકસરખા મહત્ત્વના લાગે છે. પરિણામ? વિચારવાનો લકવો.

સુરતની મહિધરપુરા હીરાબજારમાં બેસતા વેપારીને જુઓ. ટેબલ પર દસ કેરેટનો કાચો હીરો પડ્યો છે. અનુભવી ઝવેરી આખા પથ્થરની ચમક, રંગ અને આકાર એક નજરે જોઈને કિંમત નક્કી કરી લે છે. પણ જો નવોસવો દલાલ આઈ-ગ્લાસ લગાવીને પથ્થરના દરેક નાના ખૂણાને અલગથી જોવા જાય, તો તે ગૂંચવાઈ જશે. તેને દરેક પાસામાં એક નવો ખામીયુક્ત ટુકડો દેખાશે. સમગ્ર હીરાનું મૂલ્ય શું છે તે નક્કી કરવાને બદલે તે સો અલગ અલગ છબીઓમાં અટવાઈ જાય છે. આ જ ફ્લાય-આઈ ઇફેક્ટ છે, જ્યાં અતિશય બારીકી સમગ્ર સત્યને મારી નાખે છે.

આજના ડેટાના જમાનામાં આ ભ્રમ રોગચાળાની જેમ ફેલાયો છે. મેનેજર સ્ક્રીન પર પચાસ ગ્રાફ અને સો એક્સેલ શીટ ખોલીને બેસે છે. તેને લાગે છે કે તે બધું જોઈ રહ્યો છે. હકીકતમાં તે કશું નથી જોઈ રહ્યો. વિગતો એટલી બધી તૂટી ગઈ છે કે મૂળ દિશા ગાયબ થઈ જાય છે. ડહાપણ એટલે વિગતોનો ઢગલો નહીં, પણ તેમાંથી એક સળંગ અર્થ તારવવાની આવડત. જે માણસ આખી તસવીર જોવાનું ભૂલીને માત્ર કાચના ટુકડા ગણ્યા કરે છે, તે સચોટ નિર્ણય ક્યારેય લઈ શકતો નથી.

જેની નજરમાં દુનિયા હજાર ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલી હોય, તે સત્ય ક્યારેય આખેઆખું પકડી શકતો નથી.