મૈત્રી પૂર્વગ્રહ

એક જ છત નીચે રહેવાથી લોકો વચ્ચે આપોઆપ ભાઈબંધી બંધાઈ જતી નથી. ગરીબ અને અમીર એક જ કચેરીમાં કામ કરે, એક જ લિફ્ટ વાપરે કે એક જ જિમમાં પરસેવો પાડે, છતાં બંને વચ્ચે મિત્રતા ભાગ્યે જ થાય છે. આ વલણને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ફ્રેન્ડિંગ બાયસ' કહે છે. અર્થશાસ્ત્રી રાજ ચેટ્ટી અને તેમની ટીમે વર્ષ ૨૦૨૨માં નેચર સામયિકમાં પ્રકાશિત સંશોધનમાં આ વાત પુરાવા સાથે સાબિત કરી. માત્ર ભૌતિક હાજરી પૂરતી નથી. લોકો વર્ગ, મોભો અને આર્થિક સ્તર જોઈને પોતાની સીમાઓ બાંધી લે છે.

આ પૂર્વગ્રહ પાછળ માત્ર અમીરોનો અહંકાર નથી હોતો. ગરીબ વ્યક્તિને પણ સંકોચ નડે છે. તેને સતત ડર રહે છે કે સામેવાળો તેને ઉતારી પાડશે. બીજી બાજુ, શ્રીમંત વ્યક્તિ પોતાના વર્તુળની બહાર જોખમ લેવા તૈયાર નથી હોતી. પરિણામે, એક જ પરિસરમાં બે અલગ અલગ ટાપુઓ બની જાય છે. આર્થિક સમાનતા લાવવા માટે માત્ર શાળા કે ઓફિસના દરવાજા ખોલી દેવા પૂરતા નથી. અંદર બેઠેલા માણસો એકબીજા સાથે હાથ મેળવે છે કે નહીં, એ અસલ સવાલ છે.

બોલિવૂડના સ્ટુડિયો આ વાસ્તવિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. એક જ સેટ પર સુપરસ્ટાર અને સ્પોટબોય બાર કલાક સાથે ગાળે છે. કેમેરાનો પ્રકાશ બંને પર સરખો પડે છે. પણ જ્યારે કટ બોલાય, ત્યારે અભિનેતા પોતાની એરકન્ડિશન્ડ વેનિટી વેનમાં સરકી જાય છે અને જૂનિયર આર્ટિસ્ટ ખૂણામાં પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેસીને ચા પીવે છે. બંને દાયકાઓ સુધી એક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં શ્વાસ લે છે, પણ બંનેની દુનિયા વચ્ચે કાચની જાડી દીવાલ ચણાયેલી રહે છે.

આ પૂર્વગ્રહ સામાજિક ગતિશીલતાનો ગળું ઘોંટી નાખે છે. નીચલા વર્ગના માણસને આગળ વધવા માટે પૈસાદાર વર્ગના નેટવર્કની જરૂર હોય છે. જ્યારે એ નેટવર્કના દરવાજા સંકોચ અને અહમના કારણે બંધ રહે, ત્યારે ગરીબ માણસ ગરીબ જ રહી જાય છે. સાચો સામાજિક વિકાસ ત્યારે જ થાય જ્યારે વર્ગભેદ ભૂલીને ખરેખરી મૈત્રી બંધાય.

એક જ ઓરડામાં ઊભા રહેવું એ મુલાકાત છે, ઓળખાણ નહીં. વર્ગની સરહદો નકશા પર નથી હોતી, માણસના મગજમાં દોરાયેલી હોય છે.