સ્વાદનો ભ્રમ

જીભ ક્યારેય એકલી સ્વાદ પારખતી નથી. જીભ પાસે ફક્ત પાંચ મૂળભૂત રસ પારખવાની ક્ષમતા છે, પણ આપણું મગજ આંખ, કાન અને નાકના સંકેતો મેળવીને આખો સ્વાદ જાતે ઘડી કાઢે છે. આ ભ્રમણાને વિજ્ઞાનમાં ગસ્ટેટરી ઇલ્યુઝન કહે છે. જો લાલ રંગનું શરબત પીરસવામાં આવે તો મગજ પહેલેથી માની લે છે કે આ સ્ટ્રોબેરી કે ગુલાબ જ હશે, ભલે અંદર લીંબુનો રસ નાખ્યો હોય. દેખાવ, સુગંધ કે વાતાવરણ જીભની અસલ અનુભૂતિને સંપૂર્ણપણે હટાવી દે છે.

આ વિચાર મલ્ટિસેન્સરી પર્સેપ્શન એટલે કે બહુ-ઇન્દ્રિયજન્ય સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. ઓક્સફર્ડના મનોવૈજ્ઞાનિક ચાર્લ્સ સ્પેન્સે ખોરાકના અનુભવ પર સંખ્યાબંધ પ્રયોગો કર્યા. એમણે સાબિત કર્યું કે વાનગી જે વાસણમાં પીરસાય છે તેનો રંગ કે હોટેલનું સંગીત પણ સ્વાદની ધારણા બદલી નાખે છે. કિંમતી કાચના ગ્લાસમાં સાદું પાણી પણ મીઠું લાગે છે. માણસ પદાર્થનો સ્વાદ નથી માણતો, પદાર્થની આસપાસ ઊભા થયેલા માહોલનો ભોગ બને છે.

આ ભ્રમ માત્ર ખાણીપીણી પૂરતો સીમિત નથી. આપણી આખી બજાર વ્યવસ્થા આ જ નબળાઈ પર નભે છે. જ્યારે કોઈ વસ્તુનું પેકિંગ, વાતાવરણ કે કિંમત ભવ્ય હોય, ત્યારે સામાન્ય ગુણવત્તા પણ શ્રેષ્ઠ ભાસે છે. માણસની બુદ્ધિ એટલી આળસુ છે કે તે બાહ્ય આડંબર જોઈને અંદરના ગુણની ખાતરી કરવાનું ભૂલી જાય છે. જ્યાં સુધી વાસ્તવિકતા પકડાય ત્યાં સુધીમાં તો ખિસ્સું હળવું થઈ ગયું હોય છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ ખેલ રોજેરોજ રમાય છે. રિંગ રોડની કોઈ સામાન્ય દુકાનમાં જે સાડી આઠસો રૂપિયામાં ધૂળ ખાતી પડી હોય, તે જ સાડી એરકન્ડિશન્ડ શોરૂમમાં મખમલી ગાદી પર મૂકાય ત્યારે તેની કિંમત પાંચ હજાર થઈ જાય છે. સેલ્સમેન ચા-કોફી ઓફર કરે, ઝુમ્મરની લાઈટ સાડી પર પડે અને ગ્રાહકને એ જ કાપડ દુનિયાનું સૌથી મુલાયમ રેશમ લાગવા માંડે છે. જીભની જેમ જ ગ્રાહકની પરખશક્તિ પણ ચમકદમકની ગુલામ બની જાય છે.

જીભ તો સાચી જ હોય છે, પણ આંખની લાલચ મગજ પાસે જૂઠું બોલાવી લે છે.