મુશ્કેલીની રસી

શરીરને કોઈ બીમારીથી બચાવવું હોય તો ડોક્ટર શું કરે છે? એ જ રોગના થોડા નબળા જીવાણુ રસી વાટે લોહીમાં ઉતારી દે છે. શરીર થોડો તાવ વેઠે છે, પણ ભવિષ્યના મોટા હુમલા સામે એનું સુરક્ષાતંત્ર તૈયાર થઈ જાય છે. મનનું પણ બરાબર આવું જ છે. જીવનમાં આવતી નાની, સહન થઈ શકે તેવી તકલીફો માણસને અંદરથી પોચી માટી જેવો રહેવા દેતી નથી. આ વિચારને લેખક અને પ્રોફેસર એડમ આલ્ટરે 'હાર્ડશિપ ઈનોક્યુલેશન' એટલે કે સંઘર્ષની રસી નામ આપ્યું છે. એમણે આ વાત એમના એક નિબંધમાં સ્પષ્ટ કરી હતી.

આપણે આજના યુગમાં સંતાનો માટે રસ્તા સાફ કરવામાં ગર્વ અનુભવીએ છીએ. એમને તડકો ન લાગવો જોઈએ, લાઈનમાં ઊભા ન રહેવું જોઈએ, હારનો સ્વાદ ન ચાખવો જોઈએ. આ ખોટો પ્રેમ છે. જે છોકરાએ ક્યારેય સાધારણ અગવડ કે અપમાન વેઠ્યા નથી, તે ભવિષ્યમાં પહેલી જ નિષ્ફળતા વખતે તૂટી પડે છે. નાનપણમાં મળેલી નાની મુશ્કેલીઓ મગજ માટે સ્કૂલિંગનું કામ કરે છે. તે શીખવે છે કે દુનિયા તમારા ઈશારે નાચવાની નથી, અને અણધારી આફતો વખતે માથું કઈ રીતે ઠંડું રાખવું.

આપણા ઈતિહાસ તરફ નજર કરો. જૂના જમાનામાં રાજકુમારોને રાજમહેલના રેશમી ગાદલાં પર બેસાડી રાખવાને બદલે ગુરુકુળમાં મોકલવામાં આવતા. જંગલની કઠોર જમીન પર સૂવું પડતું, ભિક્ષા માંગીને લાવવી પડતી અને જાતે લાકડાં કાપવાં પડતાં. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ કે મહારાણા પ્રતાપના ઘડતરમાં આ જ સિદ્ધાંત કામ કરી ગયો હતો. તેઓ મુઘલો સામે એટલા માટે ટકી શક્યા કારણ કે એમનું બાળપણ સહ્યાદ્રિ કે અરવલ્લીના પહાડોમાં મુશ્કેલીઓ વેઠીને ઘડાયું હતું. જો એમને સુખસાહ્યબીના કાચના શોકેસમાં સાચવવામાં આવ્યા હોત, તો ઈતિહાસ કંઈક જુદો જ લખાત.

બાળકને કે ખુદ પોતાની જાતને દરેક અગવડથી બચાવી લેવી એ ભલાઈ નથી, એક પ્રકારની માનસિક લકવાગ્રસ્તતા છે. થોડી ભૂખ, થોડી રાહ જોવાની લાચારી, થોડો પરાજય—આ બધું જિંદગીના જરૂરી ડોઝ છે. જીવનની વાસ્તવિકતા અત્યંત ક્રૂર છે, અને એની સામે ટકવા માટે તમારી પાસે કોઈ સુરક્ષાકવચ હોવું જરૂરી છે. સંઘર્ષ કોઈ સજા નથી, એ આવનારા વાવાઝોડા સામે ઊભા રહેવાની અગાઉથી લીધેલી તાલીમ છે.

જે વૃક્ષને ક્યારેય પવનના ઝાપટાં નડ્યા નથી, એનું થડ ક્યારેય મજબૂત થઈ શકતું નથી.