સૌથી આકરો કાનૂન

કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારકે આ શબ્દ ક્યારે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આ કોઈ શૈક્ષણિક સિદ્ધાંત નથી, પણ વ્યવહારિક દુનિયાનો એક ખુલ્લો સવાલ છે. સૌથી અઘરો નિયમ કયો? જેને કાગળ પર લખવો સહેલો છે, પણ જેનું પાલન કરાવવું લગભગ અશક્ય છે. જે કાયદો લોકોની અંદર બેઠેલા મૂળભૂત અહંકાર, લોભ કે ધાર્મિક લાગણી સામે ટકરાય, તે કાયદો અમલમાં મૂકવો સૌથી આકરો સાબિત થાય છે.

નિયમ બનાવવો એ સરકારી ટેબલનું કામ છે. એનું પાલન થવું એ સમાજની તાસીર પર નિર્ભર છે. જ્યારે સામૂહિક ભાવના કાયદા કરતાં મોટી બની જાય, ત્યારે વ્યવસ્થા લાચાર થઈ જાય છે. લોકો નિયમ તોડતી વખતે ગુનેગાર અનુભવવાને બદલે ગૌરવ અનુભવે છે. જ્યાં શરમ મરી જાય અને ભીડ એકઠી થઈ જાય, ત્યાં કાયદો માત્ર કાગળનો ટુકડો બનીને રહી જાય છે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે આ નજારો ખુલ્લેઆમ દેખાય છે. અદાલતનો સાદો આદેશ હોય છે: રાત્રે દસ વાગ્યા પછી લાઉડસ્પીકર બંધ. સાઉન્ડ સિસ્ટમનો અવાજ મર્યાદિત ડેસિબલથી વધવો ન જોઈએ. હોસ્પિટલ પાસે સાયલન્ટ ઝોન જાળવવો. કાગળ પર આ નિયમ પથ્થરની લકીર જેવો સ્પષ્ટ છે. પણ શેરીના નાકે બેઠેલા ઉત્સવ મંડળ સામે કોઈ પોલીસવાળો જઈને સ્વીચ બંધ કરાવી શકતો નથી. ટ્રસ્ટીઓ કહેશે કે આ અમારી આસ્થા છે. દર્દીઓ ઊંઘ વગર તરફડે, વિદ્યાર્થીઓ ભણી ન શકે, પણ સ્પીકરો ધ્રૂજતાં રહે છે.

ધર્મ અને પરંપરાના નામે નિયમ તોડવાનું આપણને લાયસન્સ મળી જાય છે. ટ્રસ્ટના હોદ્દેદારો જાણે છે કે ભીડ એમની સાથે છે. કોઈ અમલદાર પોતાની નોકરી જોખમમાં મૂકીને ભક્તિના ઘોડાપૂર સામે ઊભો રહેતો નથી. કાયદો સાચો છે, પણ તેને લાગુ પાડવાની તાકાત શાસન પાસે નથી. આ જ આકરા કાનૂનની વાસ્તવિકતા છે.

જે નિયમનું પાલન કરાવવા માટે આખી ફોજ બોલાવવી પડે, એ નિયમ કાયદો નથી રહેતો, કસોટી બની જાય છે.