હારનાક સિદ્ધાંત

ગણિતમાં એક અફર નિયમ છે: જો કોઈ સિસ્ટમ એકબીજા સાથે સુસંગત રીતે જોડાયેલી હોય, તો એના કોઈ એક ભાગમાં ઊર્જા કે સ્થિરતા વધે તો આખી સિસ્ટમ આપોઆપ ઉપર ઊઠે છે. જર્મન ગણિતશાસ્ત્રી એક્સેલ હારનાકે ઓગણીસમી સદીમાં હાર્મોનિક ફંક્શન્સ માટે આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. ગણિતના સૂત્રો ભૂલી જાવ. આનો સાદો અર્થ એ છે કે જે તત્ત્વો અંદરોઅંદર જોડાયેલા છે, તેમાં મધ્યમ કક્ષાનું અધૂરું પરિણામ ટકી શકતું નથી. કાં તો આખી સિસ્ટમ એકસાથે ખીલે છે, અથવા બધું એકસાથે તૂટી પડે છે.

આ વિચાર માત્ર કેલ્ક્યુલસ પૂરતો સીમિત નથી. સામૂહિક પ્રદર્શન અને માનવ વર્તનમાં પણ હારનાક સિદ્ધાંત હૂબહૂ લાગુ પડે છે. જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થા પરસ્પર આધારિત હોય, ત્યારે ગુણવત્તા અલગ ટાપુ પર રહી શકતી નથી. સારો પ્રભાવ કોઈ એક ખૂણા સુધી સીમિત રહેતો નથી, તે સમગ્ર ક્ષેત્રને આવરી લે છે. નબળાઈ પણ એ જ રીતે ચેપી બને છે. પરિણામ કાં તો સર્વવ્યાપી ઉત્કૃષ્ટતા હોય છે, અથવા સામૂહિક સરેરાશપણું.

આપણે માનીએ છીએ કે વ્યક્તિગત સુધારો માત્ર વ્યક્તિ પૂરતો રહે છે. આ ભ્રમ છે. ખરી હકીકત એ છે કે ટીમની સરેરાશ ક્ષમતા એક ચોક્કસ મર્યાદા વટાવે પછી આખો માહોલ નવી ઊંચાઈ પકડી લે છે. જેને આપણે સંસ્કૃતિ કે મોમેન્ટમ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં હારનાક સિદ્ધાંતનું જીવંત સ્વરૂપ છે. અડચણ એ છે કે લોકો અલગ-અલગ સુધારાની આશા રાખે છે, જ્યારે વ્યવસ્થા સંપૂર્ણ કાયાકલ્પ માગે છે.

ભારતીય ક્રિકેટ ટીમનો ટેસ્ટ ક્રિકેટનો ઇતિહાસ જુઓ. વર્ષો સુધી આપણી પાસે બે-ત્રણ વિશ્વસ્તરીય બેટ્સમેન રહેતા, છતાં ટીમ વિદેશમાં હારી જતી. કારણ કે બોલિંગ અને ફિલ્ડિંગ એ સ્તરે નહોતા. પછી ઝડપી બોલરોનો એક એવો કાફલો આવ્યો જેણે ફિટનેસનું ધોરણ બદલી નાખ્યું. જસપ્રીત બુમરાહ કે મોહમ્મદ શમીની તીવ્રતા માત્ર તેમની ઓવરો સુધી ન રહી. એ આક્રમકતા આખી ટીમના ડીએનએમાં ભળી ગઈ. પૂંછડિયા બેટ્સમેનો પણ લડતા થઈ ગયા. જ્યારે એક યુનિટ સાચા અર્થમાં જોડાય છે, ત્યારે આખી ટીમની સરેરાશ અચાનક નવી સીમા વટાવી જાય છે.

સિસ્ટમમાં વ્યક્તિગત ચમત્કાર જેવું કશું હોતું નથી; ઊંચાઈ હંમેશાં સામૂહિક રીતે જ પ્રાપ્ત થાય છે.