મહાન સ્થગિતતા

ઝાડ પર નીચે લટકતાં ફળો તોડી લેવાં સહેલાં હોય છે. કોઈ પણ મહેનત વગર હાથ લંબાવો એટલે કેરી હાથમાં આવી જાય. પણ એકવાર નીચેની બધી ડાળીઓ ખાલી થઈ જાય પછી શું? પછી ઉપર ચઢવું પડે, જોખમ લેવું પડે અથવા ભૂખ્યા રહેવું પડે. આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી ટાઇલર કોવેને ૨૦૧૧માં આપ્યો હતો. એમણે કહ્યું કે પશ્ચિમી જગત જે અસાધારણ ઝડપે આગળ વધ્યું, એનું કારણ એમની બુદ્ધિ કરતાં વધુ તો એ હતું કે એમણે હાથવગાં ફળો ચૂંટી લીધાં હતાં: મફત જમીનો, વીજળી, એન્ટિબાયોટિક્સ અને સસ્તી ઊર્જા. હવે એ સુવર્ણકાળ પૂરો થયો છે. વિકાસ ધીમો પડી ગયો છે, કારણ કે સરળ શોધો પતી ગઈ.

આપણે માનીએ છીએ કે દુનિયા સ્માર્ટફોન અને એપ્લિકેશનોને કારણે કૂદકે ને ભૂસકે આગળ વધી રહી છે. કોવેન કહે છે કે આ માત્ર ભ્રમ છે. ૧૮૮૦થી ૧૯૪૦ વચ્ચે માનવજીવનમાં જે ક્રાંતિ આવી—પાણીનો નળ, કાર, વિમાન, એન્ટિબાયોટિક દવાઓ—એની સરખામણીમાં છેલ્લાં પચાસ વર્ષની પ્રગતિ છીછરી છે. સ્ક્રીન પર પિક્સેલ બદલાયા છે, પણ ભૌતિક વાસ્તવિકતા લગભગ સ્થિર છે. જ્યારે સમાજના પાયાના પ્રશ્નો ઉકેલવાના બંધ થાય અને માત્ર સપાટી પર ચમકદમક વધે, ત્યારે ‘ગ્રેટ સ્ટેગ્નેશન’ શરૂ થાય છે. સમાજ થાકીને એક જગ્યાએ ઊભો રહી જાય છે.

આ સ્થગિતતા માત્ર અર્થતંત્રમાં નથી આવતી, આપણા સામાજિક રિવાજોમાં પણ ઘર કરી જાય છે. આપણા લગ્નબજાર અને જ્ઞાતિસંસ્થાઓને જુઓ. વીસમી સદીના મધ્યમાં નાત-જાતના બંધનો તોડવા, સ્ત્રીકેળવણી વધારવી અને કુરિવાજો બંધ કરવા જેવી સરળ સુધારાઓ ઝડપથી થઈ ગયા. એ વખતે ‘લો-હેંગિંગ ફ્રૂટ’ હતા—લોકો ઉત્સાહમાં હતા. આજે સ્થિતિ જુઓ: લગ્નોમાં માત્ર ડેકોરેશન, પ્રી-વેડિંગ શૂટ અને કેટરિંગના મેનૂ બદલાયા છે, પણ મૂળ વિચારસરણી ત્યાંની ત્યાં જ જડબેસલાક ઊભી છે. કન્યા શોધવા માટે કમ્યુનિટી એપ બની ગઈ, પણ ગોત્ર, પેટાજ્ઞાતિ અને કુંડળીના વહેમો એક ઇંચ પણ ખસ્યા નથી.

બાહ્ય ઠાઠમાઠ વધ્યો છે, અંદરથી માળખું થીજી ગયું છે. આપણે જેને આધુનિકતા કહીએ છીએ તે માત્ર સગવડનું અપગ્રેડેશન છે, માનસિક ઉત્ક્રાંતિ નથી. જ્યારે સરળ સુધારા પતી જાય ત્યારે અસલી કટોકટી શરૂ થાય છે. જ્યાં સુધી કઠિન ફળો તોડવાની તાકાત કે હિંમત ભેગી ન થાય, ત્યાં સુધી માણસ માત્ર જૂના સડેલા પાયા પર નવા રંગરોગાન કરીને રાજી થતો રહે છે.

હાથવગાં ફળો ખલાસ થઈ ગયા પછી જ ખબર પડે છે કે તમારી પાસે પાંખો છે કે માત્ર લાંબી લાકડીઓ.