હાનસેઈ: કડવી આત્મખોજ

જાપાન પાસે દુનિયાને આપવા જેવી એક અણીદાર પરંપરા છે: હાનસેઈ. સીધો અર્થ થાય છે આત્મખોજ, પણ આપણા સંતો જેવી પોચી નહીં. હાનસેઈ એટલે પોતાની ભૂલનો ખુલ્લા દિલે, નિર્દયતાપૂર્વક સ્વીકાર અને તેમાં સુધારો કરવાની પાકી પ્રતિજ્ઞા. ટોયોટા કંપનીએ પોતાની કાર ફેક્ટરીઓમાં આ વિચારને મેનેજમેન્ટનો કાયદો બનાવી દીધો. સફળતા પછી પણ જાપાની એન્જિનિયર જશ્ન નથી મનાવતો; એ ખૂણામાં બેસીને વિચારે છે કે ક્યાં કચાશ રહી ગઈ. આપણે ત્યાં લોકો જીત મળતાં જ અહંકારના ફુગ્ગા થઈ જાય છે. હાનસેઈ એ ફુગ્ગામાં સોય ભોંકવાનું કામ કરે છે.

આ વિચાર માત્ર ઔદ્યોગિક નથી, માનસિક શુદ્ધિકરણ છે. જ્યારે કોઈ યોજના નિષ્ફળ જાય ત્યારે માણસ બચાવ પક્ષનો વકીલ બની જાય છે. તે હવામાન, સરકાર, સહકર્મચારીઓ કે નસીબ પર દોષનો ટોપલો ઢોળે છે. આ માનવીય નબળાઈ છે. હાનસેઈ આ બહાનાબાજીનું ગળું દબાવી દે છે. એ કહે છે કે ભૂલ થઈ છે તો તેનો ભાર તમારી છાતી પર લો. જ્યાં સુધી તમે પોતે સ્વીકારતા નથી કે ગરબડ તમારા પોતાના નિર્ણયોમાં હતી, ત્યાં સુધી તમારો વિકાસ અટકી ગયેલો છે.

બોલિવૂડ આ આંધળા આત્મવિશ્વાસનું સૌથી મોટું કારખાનું છે. ધારો કે કોઈ મોટા ગજાના સુપરસ્ટાર અને ડિરેક્ટરની કરોડો રૂપિયાની ફિલ્મ બોક્સ ઓફિસ પર ધબડકો થઈ ગઈ. થિયેટરો ખાલી પડ્યા છે. હવે પ્રેસ કોન્ફરન્સ જુઓ. ડિરેક્ટર કહેશે કે દર્શકો હજુ આ વિષય માટે તૈયાર નહોતા. હીરો કહેશે કે કન્ટેન્ટ બહુ આગળ પડતું હતું, લોકોને સમજાયું નહીં. કોઈ એવું નહીં કહે કે વાર્તા ભંગાર હતી, સ્ક્રિપ્ટમાં દમ નહોતો અને ડિરેક્શન આળસુ હતું. પોતાની જાતને નિર્દોષ સાબિત કરવાની આ લાલચ જ માણસને બીજી વાર પણ એ જ ખાઈમાં પાડે છે.

હાનસેઈ પીડાદાયક છે કારણ કે તે તમારો અહંકાર તોડી નાખે છે. પણ તે નપુંસક હતાશા નથી. તે અપરાધભાવમાં ડૂબી જવાની બીમારી નથી. ભૂલ કબૂલવાનો હેતુ છાતી કૂટવાનો નથી, આવતીકાલ સુધારવાનો છે. જે માણસ પોતાની નબળાઈઓ સાથે આંખ મિલાવી શકતો નથી, તે જિંદગીભર આભાસી સફળતાના કાગળના મહેલો જ ચણ્યા કરશે.

જે માણસ પોતાની ભૂલનો ટોપલો બીજા પર ઢોળે છે, તે વાસ્તવમાં પોતાના જ ભવિષ્યનું ગળું ઘોંટે છે.