The Animal Called Man · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૬ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૬ / ૭
જ્યારે પરિસ્થિતિ આરામદાયક બની જાય, ત્યારે માણસ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. રોજિંદી ઘટમાળમાં ગોઠવાઈ ગયેલી વ્યવસ્થા ભૂલો પકડવામાં નિષ્ફળ નીવડે છે. આવા સમયે સાચી કુશળતા શાંતિ જાળવવામાં નથી, પણ જાણીજોઈને હલચલ મચાવવામાં છે.
શાંત પાણીમાં પથરો ફેંકવો અને વમળો ગણવા. આ કોઈ કવિતા નથી, એક ક્રૂર વ્યવહારિક રણનીતિ છે. જટિલ પરિસ્થિતિઓમાં જ્યારે સામેવાળાના મનની વાત જાણવી અશક્ય હોય, ત્યારે સીધો સવાલ પૂછવાનો કોઈ અર્થ નથી હોતો. લોકો તૈયાર કરેલા જવાબો આપે છે.
જે આંખ સામે છે, તે જ સાચું છે. જે નજરથી દૂર ગયું, તે અસ્તિત્વમાંથી પણ ગયું. જૂની કહેવત છે: ‘આઉટ ઓફ સાઇટ, આઉટ ઓફ માઇન્ડ.’ માણસનું મગજ અરીસા જેવું છે; જે સામે ઊભું રહે એનું જ પ્રતિબિંબ ઝીલે છે.
સતત હસતો ચહેરો ઘણીવાર બીમારીની નિશાની હોય છે. પ્રોઝેક ડિપ્રેશનની દવા છે. એ દર્દીની ઉદાસી દબાવીને એક કૃત્રિમ ખુશી ઊભી કરે છે. કોર્પોરેટ જગતમાં અમુક નેતાઓ આ જ દવાનું જીવતું સ્વરૂપ હોય છે.
મતદાન માત્ર આંગળી પર શાહી લગાવવાનો ઉત્સવ નથી. એ લાખો માણસોના ગણિત અને મનોવિજ્ઞાનનું અટપટું મિશ્રણ છે. ચૂંટણીના આંકડા, મતદાનની પદ્ધતિઓ અને જનતાના મિજાજનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ એટલે સ્યુફોલોજી.
માણસ આખો જિંદગી બે ચહેરા લઈને ફરે છે. એક એ જે પોતે અંદરથી છે, અને બીજો એ જે દુનિયા સામે સાબિત કરવો પડે છે. આ બીજા ઉછીના લીધેલા ચહેરાને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘સ્યૂડો સેલ્ફ’ કહે છે. આ કોઈ કુદરતી વ્યક્તિત્વ નથી, માત્ર એક રક્ષણાત્મક મહોરું છે.
બે માણસો વાત કરે છે. બંને એક જ ભાષા બોલે છે. બંને માથું હલાવે છે અને છૂટા પડે છે. બંનેને ખાતરી છે કે વાત બરાબર સમજાઈ ગઈ છે. પણ હકીકતમાં બંને સાવ અલગ દુનિયામાં જીવે છે. આ છે છળભરી સમજણની જાળ.
તમારા ચહેરા પરનો ઘા પ્લાસ્ટિક સર્જરીથી ભૂંસી શકાય છે, પણ અંદરના મનમાં પડેલો ઘા ટાંકા લેવાથી રૂઝાતો નથી. ૧૯૬૦માં અમેરિકન પ્લાસ્ટિક સર્જન મેક્સવેલ માલ્ટ્ઝે આ સત્ય પકડ્યું અને 'સાયકો-સાયબરનેટિક્સ' પુસ્તક લખ્યું.
મોંમાં એક ટુકડો ચોકલેટ મૂકો એટલે મગજ તરત રાજી થઈ જાય છે. સ્વાદનો નહીં, આ કેમિકલનો ખેલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં બરાબર આવો જ એક બીજો નશો છે જેને ‘સાયકોલોજિકલ ચોકલેટ’ કહે છે. કોઈનું ભલું કરવું, કોઈ અજાણ્યા માણસની મદદ કરવી કે કોઈને ટેકો આપવો.
શરીરમાં ઘા પડે ત્યારે શ્વેતકણો દોડે છે. લોહી ગંઠાઈ જાય છે અને ચામડી ફરી સાજી થાય છે. આ શારીરિક ઈમ્યુનિટી છે. મગજ પાસે પણ બરાબર આવું જ એક તંત્ર છે.
તમારી પાસે જે વસ્તુ છે તે બગડી નથી. તૂટી નથી. એનું કામ બરાબર કરે છે. છતાં તમને એ વાપરતાં શરમ આવે છે. તમને લાગે છે કે આ હવે જૂનું થઈ ગયું છે, ફેંકી દેવા જેવું છે. આ લાગણી કોઈ અકસ્માત નથી. બજારનું આ એક ધારદાર હથિયાર છે.
સારી જિંદગી એટલે શું? ફિલોસોફી અને મનોવિજ્ઞાન વર્ષોથી આપણને બે જ વિકલ્પો પકડાવતા આવ્યા છે: સુખી જીવન અથવા અર્થપૂર્ણ જીવન. સુખી જીવન એટલે મોજશોખ, આરામ અને કલેશ વગરના દિવસો. અર્થપૂર્ણ જીવન એટલે કોઈ મોટું ધ્યેય, પરિવાર કે સમાજ માટે બલિદાન.
દરેક માણસ પોતાની અંદર એક અંધારિયું ભોંયરું લઈને ફરે છે. આપણે સમાજ સામે સભ્ય, શાંત અને સદ્ગુણી દેખાવાનો ઢોંગ કરીએ છીએ. પણ અંદર ક્યાંક ક્રોધ, ઈર્ષ્યા, લાલચ અને નબળાઈઓ છુપાયેલી હોય છે.
કોઈ પણ વસ્તુની અસલ કિંમત એના ભૌતિક ગુણધર્મોમાં નથી હોતી, પણ આપણું મગજ એને કઈ રીતે મૂલવે છે તેમાં હોય છે. એન્જિનિયરિંગ માત્ર વાસ્તવિકતા બદલી શકે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અહેસાસ બદલે છે.
કોઈ એક પુસ્તક કે લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર ક્યારે વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. પણ વિચાર તદ્દન સાચો અને જૂનો છે.
સિદ્ધાંત ખોટો હોય છતાં જો પરિણામો સાચાં મળતાં રહે, તો માણસ ભ્રમમાં જીવે છે. ટોલેમી સમસ્યાનો સીધો અર્થ આ જ છે. પ્રાચીન ભૂગોળવેત્તા ટોલેમીએ બનાવેલા નકશામાં ધરતીના માપ અને સ્થળોની ગણતરી સાવ વાહિયાત હતી.
કોઈ તમારી સામે મોટો આક્ષેપ મૂકે તે પહેલાં જ તમે પોતે એ નબળાઈ જાહેર કરી દો, તેને ડંખ કાઢી લેવાની વ્યૂહરચના કહેવાય. અંગ્રેજીમાં તેને 'પુલિંગ ધ સ્ટિંગ' કહે છે. આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી.
મનનો ભાર ચામડી પર કાણા પાડે છે. આ કોઈ કવિતા નથી, સીધું વિજ્ઞાન છે. ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો જેનિસ કિકોલ્ટ-ગ્લેઝર અને રોનાલ્ડ ગ્લેઝરે ૧૯૯૫માં એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો હતો.
કશુંક ખરીદવાનો વિચાર કરવો અને ખરેખર ખરીદીને વાપરવું, આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. આ શબ્દપ્રયોગ બિઝનેસ અને વર્તનશાસ્ત્રના સાહિત્યમાંથી આવે છે. તેનો ચોક્કસ સર્જક કોણ છે તે જાણીતું નથી. પણ આ ભ્રમ બહુ જૂનો અને ઘાતક છે.
તમે આંખ સામે જાંબલી કાચ ધરી દો તો આખી દુનિયા જાંબલી જ દેખાય. ઘાસ લીલું ન લાગે, આકાશ વાદળી ન રહે. ઓપ્ટિક્સમાં શૂટિંગ કરનારા કે અમુક દૃષ્ટિદોષ ધરાવતા લોકો ખાસ રંગના કોન્ટ્રાસ્ટ વધારવા આવા રંગીન ચશ્મા વાપરે છે.
સુખ ક્યારેય સીધું પકડાતું નથી. તમે સવારના પહોરમાં નક્કી કરો કે આજે મારે ફક્ત ખુશ જ રહેવું છે, એટલે બપોર સુધીમાં તમે હતાશ થઈ જવાના.
તમે કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી જેવી અપેક્ષા રાખો છો, તે ધીમે ધીમે બરાબર તેવી જ બની જાય છે. કોઈને સતત કહો કે એ હોશિયાર છે, તો એનું મગજ ચમત્કાર કરવા માંડશે. કોઈને સવાર-સાંજ સંભળાવો કે એ નકામો છે, તો એ ખરેખર કચરો સાબિત થઈને રહેશે.
મોટા ભાગની ઓફિસોમાં લોકો આખો દિવસ વ્યસ્ત રહે છે, પણ કોઈને ખબર નથી હોતી કે તેઓ શું કામ કરી રહ્યા છે. ઈમેઈલનો જવાબ આપવો, મીટિંગમાં બેસવું અને એક્સેલ શીટ ભરવી—આ બધું કામ જેવું લાગે છે, પણ પરિણામ શૂન્ય નીકળે છે.
જીત બે પ્રકારની હોય છે. એક જીત તમને સમૃદ્ધ બનાવે છે અને બીજી જીત તમને ભિખારી કરી મૂકે છે. એવી જીત, જે મેળવવા પાછળ એટલું બધું ગુમાવવું પડે કે અંતે હાર અને જીત વચ્ચે કોઈ તફાવત ન બચે. આ ખ્યાલને ઇતિહાસમાં પિરિક વિક્ટરી કહે છે.
આંખ જે જુએ છે તે બધું મગજને તરત સમજાય જ એવું જરૂરી નથી. કેટલીક છબીઓ એટલી ઝડપથી સામેથી પસાર થઈ જાય છે કે સભાન મન એની નોંધ પણ નથી લેતું. પણ અચેતન મન એને ચૂપચાપ પકડી લે છે.
કોઈપણ કંપની કે મિલકતની ખરી કિંમત કેટલી? શેરબજાર કહે તે, કે તેને ફરીથી ઊભી કરવાનો વાસ્તવિક ખર્ચ થાય તે? આ સવાલનો ઉત્તર એટલે 'ક્યૂ રેશિયો' અથવા 'ટોબિન્સ ક્યૂ'. ગણિત એકદમ સીધું છે.
કોણ શું કરી શકે છે તે જાણવું અને કોણ માત્ર હોદ્દો ભોગવે છે તે પારખવું, આ બે વચ્ચે આખો કારભાર ઊભો છે. યોગ્યતા નકશો એટલે એક એવું સાદું કોષ્ટક જ્યાં એક તરફ કામદારોનાં નામ હોય અને બીજી તરફ પ્રોજેક્ટ માટે જરૂરી કૌશલ્યોની યાદી હોય.
ઉદ્યોગમાં એક જૂનો નિયમ છે: જો તમે સુધારો માપી ન શકો, તો તે સુધારો નથી. મોટા કારખાનાઓમાં માત્ર માલ બનાવવો પૂરતો નથી હોતો. ઉત્પાદનમાં ખામી શૂન્યની નજીક પહોંચાડવા માટે એક ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવે છે. તેને ક્વોલિટી ટાર્ગેટ કહે છે.
જે માપી શકાય છે તે જ સાચું છે, એવી માન્યતા એક રોગ છે. માણસ આંકડા જોઈને અંજાઈ જાય છે. જે બાબતને ટેબલ કે ચાર્ટમાં ઢાળી ન શકાય, તેને આપણું ભેજું મહત્વહીન ગણી લે છે. આ માનસિક ખામીને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં ક્વોન્ટિફિકેશન બાયસ કહે છે.
ડેટાના પહાડ નીચે દબાઈ જવું એ આજના જમાનાનો નવો રોગ છે. લોકો માને છે કે સ્પ્રેડશીટમાં હજારો આંકડા ભરી દો એટલે સાચો નિર્ણય આપોઆપ બહાર આવી જશે. આ ભ્રમ છે. ખરી જરૂર આંકડાઓની પાછળ રહેલું સત્ય પકડવાની હોય છે. તેને સંખ્યાત્મક કોઠાસૂઝ કહે છે.
આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, એવું માનવું એ ભોળપણ છે. સંખ્યાત્મક વિરોધાભાસ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં તમે માત્ર આંકડાકીય માપદંડોને સાચા માનીને નિર્ણય લો છો, પણ વાસ્તવિક પરિણામ સાવ ઊલટું અને અપેક્ષાથી વિપરીત આવે છે.
આપણું મગજ ન્યુટનના ભૌતિકશાસ્ત્રની જેમ વિચારવા ટેવાયેલું છે. ક્યાં તો વસ્તુ કાળી હોય અથવા ધોળી. હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. આપણે આ બાઈનરી ખાનાઓમાં આખી દુનિયા ગોઠવી દેવા માગીએ છીએ. ક્વોન્ટમ થિન્કિંગ આ જડ વિચારસરણીને લાત મારીને તોડી નાખે છે.
માણસના મગજમાં નિર્ણયો અગાઉથી તૈયાર પડેલા તૈયાર માલ જેવા નથી હોતા. જ્યારે પસંદગી કરવાની ક્ષણ આવે છે, ત્યારે મગજ પોતાની જાતને પ્રશ્નો પૂછે છે. આ પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ક્વેરી થિયરી' કહે છે.
નવો પડકાર આવે એટલે આપણે સીધા જવાબો શોધવા દોડીએ છીએ. કોઈ પણ મીટિંગમાં બેસો, લોકો પોતપોતાના તુક્કાઓ ફેંકવા માંડશે. આ જૂની બ્રેઇનસ્ટોર્મિંગ પદ્ધતિ છે, જે મોટા ભાગે નકામી સાબિત થાય છે. પ્રશ્નમંથન આખી રમત ઉલટાવી નાખે છે.
કોઈપણ લાઈનમાં ઊભા રહેવું એ માણસના ધીરજની સૌથી નિર્દય કસોટી છે. પણ લાઈન માત્ર માણસોની નથી હોતી; તે ઈમેલની હોય છે, સર્વર પર આવતી રિક્વેસ્ટની હોય છે કે ફેક્ટરીમાં અટકેલા માલની હોય છે.
કોઈ પણ નવું કામ શરૂ કરો ત્યારે પહેલા દિવસે અદભુત ઉત્સાહ હોય છે. હાથ ઝડપથી ચાલે છે, મગજ દોડે છે અને ગાડી પૂરપાટ ભાગે છે. પછી અચાનક વચગાળામાં બ્રેક વાગે છે. દિવસો સુધી કશું હલતું નથી, ઉત્સાહ મરી પરવારે છે અને માણસ થાકીને બેસી પડે છે.
જગતમાં અન્યાય ચાલતો હોય અને તમે આંખો મીંચીને કહો કે બધું ઈશ્વરની મરજીથી થાય છે, એનું નામ ક્વાઈટિઝમ. આ કોઈ સાચી સાધના નથી, માત્ર પલાયનવાદ છે. સત્તરમી સદીમાં કેથોલિક ચર્ચના રહસ્યવાદી વિચારક મિગેલ ડી મોલિનોસે આ વિચારને ધાર્મિક રૂપ આપેલું.
તમારા સ્માર્ટફોન કે લેપટોપના કીબોર્ડ પર નજર નાખો. ઉપરની પહેલી લાઇન Q-W-E-R-T-Y થી શરૂ થાય છે. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે શ્રેષ્ઠ ગોઠવણ નથી. ઊલટાનું, તે ટાઇપિંગ ધીમું કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી.
મોટા ભાગના લોકો સાંભળતા નથી, માત્ર સામેવાળાના અટકવાની રાહ જુએ છે. મગજમાં પહેલેથી જ જવાબ તૈયાર હોય છે. કોઈ દુઃખ રજૂ કરે ત્યારે આપણે તરત મફતની સલાહ આપવા બેસી જઈએ છીએ. આ સાંભળવું નથી, અહંકારનું પ્રદર્શન છે.
આપણી નિષ્ફળતા માટે હંમેશાં કોઈ બીજો જવાબદાર હોય છે. વરસાદ પડ્યો એટલે ટ્રાફિક નડ્યો, સરકારે નિયમો બદલ્યા એટલે વેપાર તૂટ્યો, બોસ પક્ષપાતી હતો એટલે પ્રમોશન અટક્યું. આ ફરિયાદો સાંભળવામાં સાચી લાગે છે, પણ માનસિક રીતે તમને પાંગળા બનાવે છે.
માણસ શાંત બેઠો હોય અને અચાનક વિફરી ઊઠે ત્યારે તેના મગજમાં કોઈ દાર્શનિક વિચાર ચાલતો નથી હોતો. ખોપરીની અંદર ઊંડે એક પ્રાચીન સ્વિચ દબાઈ જાય છે.
મગજમાં સભ્યતાનું આવરણ બહુ પાતળું છે. ખોપરીની અંદર એક પુરાતન તાર જોડાયેલો છે, જેને ન્યુરોબાયોલોજીસ્ટ આર. ડગ્લાસ ફીલ્ડ્સે 'રેજ સર્કિટ' અથવા ક્રોધનો માર્ગ કહ્યો છે.
મનમાં અચાનક ક્રોધ કે હતાશાનો ઉભરો આવે ત્યારે માણસ બે જ ભૂલો કરે છે. કાં તો તે લાગણી સામે લડવા બેસી જાય છે, અથવા તેના વહેણમાં તણાઈને કોઈ ગાંડો નિર્ણય લઈ બેસે છે. આ બંને અંતિમોમાંથી બચવા માટે મનોવિજ્ઞાનમાં એક સરળ રસ્તો છે: રેઈન પદ્ધતિ.
કોઈ માણસને એક જ શ્વાસે બે પરસ્પર વિરોધી ગુણો આપી દો. કહો કે તમે અંદરથી ખૂબ શાંત છો, પણ ક્યારેક ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠે છે. સામેવાળો ગદગદ થઈ જશે. એને લાગશે કે તમે એનો આત્મા વાંચી લીધો. આ માનસિક ચાલબાજીને કોલ્ડ રીડિંગની ભાષામાં 'રેઈનબો રુઝ' કહે છે.
કોઈપણ સંબંધમાં ગરબડ ત્યારે થાય છે જ્યારે ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક જોન વેન એપે સંબંધોની ગતિ માપવા માટે એક સીધું ગણિત આપ્યું, જેને 'રેમ મોડેલ' કહે છે.
માણસ વિચારશીલ પ્રાણી છે એ સૌથી મોટો ભ્રમ છે. આપણે તર્કથી નિર્ણય લઈએ છીએ એવું માનવું એ અહંકાર સિવાય કંઈ નથી. વાસ્તવિકતા એ છે કે મોટા ભાગના નિર્ણયો આવેગ, ભય અને અહંકારથી લેવાય છે.
કોઈ સર્જકની સૌથી મોટી સફળતા ક્યારે મળશે? યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં? આલ્બર્ટ-લાસ્લો બારાબાસીએ પોતાના પુસ્તક 'ધ ફોર્મ્યુલા'માં આ કોયડો ઉકેલ્યો છે. તેમણે હજારો વૈજ્ઞાનિકો અને કલાકારોની કારકિર્દીનો ડેટા તપાસ્યો.
સત્તા હાથમાંથી સરકી જાય ત્યારે મોટા ભાગના માણસો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. તેઓ ફરિયાદ કરે છે, બીજાને દોષ આપે છે અથવા ખૂણામાં બેસીને રડે છે. આ નબળાઈ છે.
મિકેનિકલ રેચેટ એક એવો દાંતાદાર ચક્ર હોય છે જે માત્ર આગળ જ ફરે છે. પાછળ ફરવા જાય ત્યાં જ એક ખીલી તેને રોકી દે છે.
કોઈપણ માણસ કે પેઢી પર ભરોસો કરવો કે નહીં, એ નિર્ણય લેવાની બે રીતો છે. પહેલી રીત જૂની છે: આંખોમાં આંખ પરોવીને પારખવું, વડીલોની શાખ પૂછવી અને દિલની વાત માનવી.