માનસિક રોગપ્રતિકારક તંત્ર

શરીરમાં ઘા પડે ત્યારે શ્વેતકણો દોડે છે. લોહી ગંઠાઈ જાય છે અને ચામડી ફરી સાજી થાય છે. આ શારીરિક ઈમ્યુનિટી છે. મગજ પાસે પણ બરાબર આવું જ એક તંત્ર છે. જ્યારે જિંદગીમાં મોટો આંચકો લાગે, નોકરી છૂટે કે કોઈ સંબંધ તૂટે, ત્યારે આપણું મગજ આપમેળે બચાવમાં ઊતરી આવે છે. તે તરત જ વાર્તાઓ ઘડવા માંડે છે, વાસ્તવિકતાનું નવું અર્થઘટન કરે છે અને આપણને પાગલ થઈ જતાં બચાવી લે છે. આ સંરક્ષણને મનોવિજ્ઞાનમાં માનસિક રોગપ્રતિકારક તંત્ર કહે છે.

આ વિચાર હાર્વર્ડના જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલ્બર્ટે લોકપ્રિય બનાવ્યો. એમણે જોયું કે માણસો ભવિષ્યના દુઃખનો અંદાજ બાંધવામાં ભારે ભૂલ કરે છે. આપણને લાગે છે કે જો અમુક દુર્ઘટના ઘટશે તો આપણે ક્યારેય જીવી નહીં શકીએ, બરબાદ થઈ જઈશું. પણ હકીકતમાં એવું થતું નથી. દુર્ઘટના બન્યા પછી આપણું અર્ધજાગ્રત મન છૂપી રીતે સક્રિય થાય છે અને આઘાતની તીવ્રતાને ચાવી જાય છે. આપણે જેટલા નાજુક ધારીએ છીએ, મન અંદરથી એટલું નાજુક હોતું નથી.

આ તંત્રની ખૂબી એ છે કે તે છૂપું રહીને જ કામ કરે છે. જો તમને અગાઉથી ખબર પડી જાય કે તમારું મન ખોટાં બહાનાં શોધીને તમારું સાંત્વન કરી રહ્યું છે, તો એ દવાની અસર જતી રહે. મગજ આપણને છેતરે છે, પણ એ છેતરામણી આપણને જીવતા રાખવા માટે જરૂરી હોય છે. તકલીફ ત્યારે થાય છે જ્યારે આ તંત્ર આપણી ભૂલો સ્વીકારવા જ ન દે. માણસ પોતાની નિષ્ફળતાઓને પણ યોગ્ય ઠેરવીને આત્મસંતોષમાં રાચવા માંડે છે.

બેંગલુરુની એક આઈટી કંપનીમાં દસ વર્ષથી કામ કરતા નિલેશભાઈનો વિચાર કરો. અચાનક નવી મેનેજમેન્ટે એમની છટણી કરી દીધી. પહેલા બે દિવસ એમને લાગ્યું કે આખી દુનિયા લૂંટાઈ ગઈ. પણ ત્રીજા અઠવાડિયે એમની ભાષા બદલાઈ ગઈ: 'સારું થયું પિંડ છૂટ્યો, ત્યાં તો કોઈ ગ્રોથ જ નહોતો, હવે હું કન્સલ્ટિંગ કરીશ.' આ કોઈ નવો પ્લાન નહોતો, આ એમનું માનસિક રોગપ્રતિકારક તંત્ર હતું, જેણે ઘા પર તરત જ મલમ લગાવી દીધો હતો.

મન તમને તૂટવા નથી દેતું એ એની તાકાત છે, પણ એ તમને સાચું જોવા પણ નથી દેતું એ એનો ખતરો છે.