ક્વોન્ટમ થિન્કિંગ

આપણું મગજ ન્યુટનના ભૌતિકશાસ્ત્રની જેમ વિચારવા ટેવાયેલું છે. ક્યાં તો વસ્તુ કાળી હોય અથવા ધોળી. હા અથવા ના. સાચું અથવા ખોટું. આપણે આ બાઈનરી ખાનાઓમાં આખી દુનિયા ગોઠવી દેવા માગીએ છીએ. ક્વોન્ટમ થિન્કિંગ આ જડ વિચારસરણીને લાત મારીને તોડી નાખે છે. ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સનો નિયમ છે કે એક કણ એક જ સમયે તરંગ પણ હોઈ શકે અને પદાર્થ પણ. તે એક સાથે બે જગ્યાએ સંભવિત હોઈ શકે છે. વિચારવાની આ પદ્ધતિ સ્વીકારે છે કે વિરોધાભાસી સત્યો એક સાથે અસ્તિત્વ ધરાવી શકે છે.

આ વિચાર ભૌતિકશાસ્ત્રની લેબોરેટરીમાંથી બહાર કાઢીને મેનેજમેન્ટ અને મનોવિજ્ઞાનમાં લાવવામાં આવ્યો. લેખિકા અને ફિલસૂફ દાનાહ ઝોહરે ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલને પોપ્યુલર કર્યો. એમણે સમજાવ્યું કે જૂની ઔદ્યોગિક દુનિયા સીધી રેખામાં ચાલતી હતી, પણ આધુનિક જટિલ દુનિયા સંભાવનાઓનું જાળું છે. અહીં એક સવાલનો એક જ પાકો જવાબ શોધવા જશો તો ફસાઈ જશો. તમારે એક સાથે અનેક વિરોધાભાસી શક્યતાઓને મનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો પડે.

આ વિચાર કેમ કામનો છે? કારણ કે જિંદગી ક્યારેય બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ હોતી નથી. તમે જ્યારે કોઈ એક જ પક્ષ પકડીને બેસી જાઓ છો, ત્યારે બાકીની શક્યતાઓ દેખાતી બંધ થઈ જાય છે. પરંપરાગત બુદ્ધિ બેમાંથી એક વિકલ્પ પસંદ કરવાનું કહે છે. ક્વોન્ટમ બુદ્ધિ બંને વિરોધાભાસોને સાથે પચાવીને ત્રીજો જ રસ્તો કાઢે છે. જે લોકો અનિશ્ચિતતા અને વિરોધાભાસ વચ્ચે શાંત રહી શકે છે, તેઓ જ ખરા લીડર બને છે.

અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ હાઉસિંગ સોસાયટીના રીડેવલપમેન્ટની મીટિંગ જુઓ. જૂના સભ્યો માને છે કે બિલ્ડર ચોર જ હોય અને ફ્લેટ તૂટશે તો ઘર વગરના થઈ જઈશું. નવી પેઢી માને છે કે રીડેવલપમેન્ટ એટલે સીધો જેકપોટ. બંને પક્ષો પોતપોતાની જિદ પકડીને વર્ષો સુધી કોર્ટ-કચેરીમાં સડે છે. અહીં ક્વોન્ટમ વિચારસરણી ધરાવતો સેક્રેટરી જોઈએ. એ સમજે છે કે બિલ્ડર લાલચુ પણ છે અને આપણી જરૂરિયાત પણ. જૂનું મકાન યાદોથી ભરેલું છે, છતાં નબળું પણ છે. તે વિરોધને દુશ્મનાવટ માનવાને બદલે સંવાદની સંભાવના બનાવે છે.

દુનિયા ચોરસ ખાનાઓમાં વહેંચાયેલી નથી. વિરોધાભાસ સામે આંખો મીંચી લેવાને બદલે તેને સ્વીકારતાં શીખો.

જે માણસ બે વિરોધી વિચારોને એકસાથે મગજમાં રાખીને પાગલ ન થાય, એ જ આ સદીમાં જીતી શકે.