જાંબલી ચશ્માનો ભ્રમ

તમે આંખ સામે જાંબલી કાચ ધરી દો તો આખી દુનિયા જાંબલી જ દેખાય. ઘાસ લીલું ન લાગે, આકાશ વાદળી ન રહે. ઓપ્ટિક્સમાં શૂટિંગ કરનારા કે અમુક દૃષ્ટિદોષ ધરાવતા લોકો ખાસ રંગના કોન્ટ્રાસ્ટ વધારવા આવા રંગીન ચશ્મા વાપરે છે. પણ વિચારધારામાં આ મોટો છટકબારી જેવો ભ્રમ છે. આ શબ્દ કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં નથી ઘડાયો. સમકાલીન વ્યવહારુ સાહિત્યમાં એ એક સીધા રૂપક તરીકે વપરાય છે: જ્યારે તમે વાસ્તવિકતાને એના મૂળ રંગમાં જોવાને બદલે પોતાના પસંદગીના ફિલ્ટરમાંથી જ જોવા માટે જિદ્દી બનો છો.

માણસ જ્યારે કોઈ એક ચોક્કસ માન્યતા કે સિદ્ધાંતને વળગી પડે, ત્યારે એને દરેક તથ્ય એ જ રંગમાં ઢળેલું દેખાય છે. એ પરિસ્થિતિને સાચી આંખે માપતો નથી, પણ પોતાની ધારણાઓને અનુકૂળ બનાવી લે છે. તમે જે ધાર્યું છે તે જ સાબિત કરવા માટે જગતના બધા પુરાવાઓને મચેડી નાખો, એ આ જાંબલી ચશ્માની કમાલ છે. આ કોઈ શુદ્ધ આંધળાપણું નથી. આનાથી પણ ખતરનાક છે, કારણ કે તમને બધું ચોખ્ખું દેખાય છે પણ રંગ ખોટો હોય છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેઠેલા રમણિકભાઈનો દાખલો લો. ચાલીસ વર્ષથી ગાદી સાચવે છે. એમણે મનમાં નક્કી કરી લીધું છે કે માણસ દુકાને આવે, કાપડ અડકે અને ભાવતાલ કરે તો જ ધંધો કહેવાય. આ એમનો જાંબલી કાચ છે. જ્યારે એમનો દીકરો ઓનલાઇન વેચાણ કે નવી પેકિંગ ડિઝાઇન લાવવાની વાત કરે, ત્યારે રમણિકભાઈને એ બધું માત્ર 'હવામાં ઉડતા ધુમાડા' લાગે છે. ગ્રાહકો ઘટી રહ્યા છે, પણ શેઠ માને છે કે મંદી છે એટલે આવું થાય છે. સત્ય સ્પષ્ટ છે પણ એમનો અંગત કાચ એમને બદલાતી દુનિયા સ્વીકારવા દેતો નથી.

ધંધો હોય કે અંગત જિંદગી, ખોટી દલીલ જીતવી સહેલી છે પણ ખોટા ચશ્માથી નુકસાન રોકવું અસંભવ છે. મુશ્કેલી એ છે કે ચશ્મા આપણી પોતાની આંખ પર ચડેલા છે એનું ભાન આપણને ક્યારેય હોતું નથી. આપણે માનીએ છીએ કે ભૂલ આખી દુનિયાની છે. કાચ બદલવાની હિંમત મોટાભાગના લોકોમાં હોતી નથી, કારણ કે જૂનો રંગ એમની આદત બની ચૂક્યો હોય છે.

ચશ્મા રંગીન હોય ત્યારે નજારો સુંદર લાગે, પણ સાચો રસ્તો દેખાતો બંધ થઈ જાય છે.