પૉત્ઝલ ઘટના

આંખ જે જુએ છે તે બધું મગજને તરત સમજાય જ એવું જરૂરી નથી. કેટલીક છબીઓ એટલી ઝડપથી સામેથી પસાર થઈ જાય છે કે સભાન મન એની નોંધ પણ નથી લેતું. પણ અચેતન મન એને ચૂપચાપ પકડી લે છે. આ અદ્રશ્ય વિગતો દિવસ દરમિયાન ક્યાંય દેખાતી નથી, પણ રાત્રે સપનામાં કે અચાનક આવતા વિચારોમાં આબેહૂબ સપાટી પર આવી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને પૉત્ઝલ ઘટના કહે છે.

ઑસ્ટ્રિયન ન્યુરોસાયકિયાટ્રિસ્ટ ઓટો પૉત્ઝલે ૧૯૧૭માં આ પ્રયોગ કર્યો હતો. તેમણે લોકોને એક સેકન્ડના સોળમા ભાગ જેટલા ઓછા સમય માટે ચિત્રો બતાવ્યા. જાગતી આંખે લોકો એ ચિત્રનું પૂરું વર્ણન ન કરી શક્યા. પણ બીજા દિવસે સવારે જ્યારે એમના સપના તપાસવામાં આવ્યા, ત્યારે પેલી ચૂકી ગયેલી વિગતો સપનાની વાર્તામાં ગોઠવાયેલી મળી. આપણું મગજ કચરાપેટી નથી. એ એક કેમેરો છે જેનું શટર ક્યારેય બંધ થતું નથી.

આ વિચાર રોજિંદા વ્યવહારમાં બહુ ગંભીર અસરો પેદા કરે છે. આપણને લાગે છે કે આપણે જે નિર્ણયો લઈએ છીએ તે પૂરા હોશમાં લઈએ છીએ. વાસ્તવમાં, અજાણતાં જોયેલી જાહેરાતો, રસ્તા પરની હોર્ડિંગ્સ કે કોઈકની અણગમતી હિલચાલ અંદર જમા થતી રહે છે. એ પછીથી વહેમ, અંતઃસ્ફુરણા કે ગમા-અણગમાનું રૂપ લઈને બહાર આવે છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં કે મહિધરપુરા હીરા બજારમાં આનો રોજેરોજ અનુભવ થાય છે. એક વેપારી આખો દિવસ સેંકડો હીરાનાં પેકેટ જુએ છે. એક હીરાની ખરીદી વખતે એને કોઈ ખાસ ખામી યાદ નથી આવતી. રાત્રે અચાનક એને ઝબકારો થાય છે કે પેલા માલમાં કશીક ગરબડ હતી. એ કોઈ જાદુ કે છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય નથી. દિવસ દરમિયાન આંખે એક ઝીણી તિરાડ ઝડપથી પકડી લીધી હતી, જે મગજના સભાન ખાનામાં નહોતી ચડી પણ અચેતનમાં સંઘરાઈ ગઈ હતી.

તમે જે ભૂલી ગયા છો એ તમારું મગજ નથી ભૂલ્યું; એ શાંતિથી સાંજ પડવાની રાહ જુએ છે.