ક્યૂ રેશિયો

કોઈપણ કંપની કે મિલકતની ખરી કિંમત કેટલી? શેરબજાર કહે તે, કે તેને ફરીથી ઊભી કરવાનો વાસ્તવિક ખર્ચ થાય તે? આ સવાલનો ઉત્તર એટલે 'ક્યૂ રેશિયો' અથવા 'ટોબિન્સ ક્યૂ'. ગણિત એકદમ સીધું છે. અંશમાં મૂકો બજારભાવ, અને છેદમાં મૂકો તે જ મિલકતને શૂન્યમાંથી ફરી તૈયાર કરવાનો આજનો ખર્ચ. જો જવાબ ૧ થી મોટો આવે, તો બજાર તે સંપત્તિને તેની અસલ કિંમત કરતાં વધુ આંકે છે. જો જવાબ ૧ થી નાનો આવે, તો બજાર તેને કચરાના ભાવે વેચી રહ્યું છે.

આ વિચાર રોબિન મેરિસે ૧૯૬૪માં આપ્યો હતો, પણ પાછળથી નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા અર્થશાસ્ત્રી જેમ્સ ટોબિને તેને સમગ્ર અર્થતંત્રના સ્તરે લોકપ્રિય બનાવ્યો. ક્યૂ રેશિયો આપણને સટ્ટાખોરીના નશામાંથી બહાર ખેંચી લાવે છે. શેરબજાર જ્યારે પાગલ થઈને ઉછળે ત્યારે કાગળ પર કંપનીઓ અબજોપતિ બની જાય છે. પણ જમીન પર ફેક્ટરી નાખવા સિમેન્ટ, સ્ટીલ અને મશીનરીનો જે ખર્ચ થાય, તે તો વાસ્તવિક રહે છે. ક્યૂ રેશિયો આ બે દુનિયા વચ્ચેનો કાચનો અરીસો છે.

આ મોડેલ રોકાણકારો અને બેંકરો માટે આંખ ઉઘાડનારું છે. જ્યારે આ ગુણોત્તર બહુ વધી જાય, ત્યારે સ્માર્ટ ઉદ્યોગપતિ જૂની કંપનીઓ ખરીદવાને બદલે નવી ફેક્ટરીઓ નાખવાનું પસંદ કરે છે. તેનાથી ઊલટું, જ્યારે બજાર તૂટે અને ગુણોત્તર ૧ થી નીચે જાય, ત્યારે નવો પ્લાન્ટ ઊભો કરવા કરતાં શેરબજારમાંથી આખી ચાલુ કંપની સસ્તામાં ગળી જવી ફાયદાકારક બને છે. મૂડી ક્યાં વહેશે તે આ આંકડો નક્કી કરે છે.

ધારો કે સુરતનો એક બિલ્ડર સો કરોડની લોન લેવા બેંક મેનેજર પાસે જાય છે. તે દાવો કરે છે કે તેની નવી બિલ્ડિંગની માર્કેટ વેલ્યૂ બસ્સો કરોડ છે, કારણ કે માર્કેટમાં તેજી છે. સમજદાર બેંકર લોન આપતા પહેલાં ક્યૂ રેશિયો તપાસશે. તે જોશે કે જો આજે જમીન ખરીદીને આટલું બાંધકામ કરવું હોય તો ખરેખર કેટલો ખર્ચ થાય? જો રિપ્લેસમેન્ટ ખર્ચ માત્ર એંસી કરોડ થતો હોય, તો બાકીનો સવાસો કરોડ માત્ર હવા છે. કાગળની સમૃદ્ધિ જોઈને લોન આપનારી બેંકો પછીથી એનપીએના ખાડામાં પડે છે.

બજાર હંમેશાં સપનાં વેચે છે, પણ અંતે હિસાબ ઈંટોના ભાવે જ થાય છે.