ક્રોધનો નાડીમાર્ગ

મગજમાં સભ્યતાનું આવરણ બહુ પાતળું છે. ખોપરીની અંદર એક પુરાતન તાર જોડાયેલો છે, જેને ન્યુરોબાયોલોજીસ્ટ આર. ડગ્લાસ ફીલ્ડ્સે 'રેજ સર્કિટ' અથવા ક્રોધનો માર્ગ કહ્યો છે. જ્યારે અસ્તિત્વ પર ખતરો આવે કે અચાનક છેતરાયાની લાગણી થાય, ત્યારે વિચારવાનો સમય નથી હોતો. તર્ક કરતું સેરેબ્રલ કોર્ટેક્સ બાજુ પર ધકેલાઈ જાય છે. મગજનો આદિમ ભાગ—એમિગ્ડલા અને હાયપોથેલેમસ—સીધો ચાર્જ સંભાળી લે છે. સેકન્ડના હજારમા ભાગમાં લોહી ઉકળી ઊઠે છે. આ કોઈ પાપ નથી, લાખો વર્ષો જૂની ઉત્ક્રાંતિની યાંત્રિક પ્રક્રિયા છે.

સમસ્યા એ છે કે જંગલના ખતરા અને આજના સામાજિક આંચકા વચ્ચે આપણું નર્વસ સિસ્ટમ ભેદ પારખી શકતું નથી. આદિમાનવ સામે શિકારી જાનવર આવે ત્યારે આ માર્ગ સક્રિય થતો અને જીવ બચાવતો. આજના યુગમાં કોઈ બિનજરૂરી ઈમેઈલ કે પૈસા ગુમાવવાનો ઝાટકો પણ મગજને એ જ કક્ષાનો જીવલેણ હુમલો લાગે છે. આપણે બંદૂક વગરના યુદ્ધમાં અચાનક ભાવાવેશમાં ગોળીબાર કરવા લાગીએ છીએ.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર સ્ક્રીન સામે બેઠેલા મનીષભાઈને જુઓ. ત્રણ લાખ રૂપિયાનો નફો ધારીને એક શેરમાં દાવ લગાવ્યો હતો. અચાનક કંપનીના ખરાબ પરિણામ આવ્યા અને શેર ૧૫ ટકા નીચે પટકાયો. મનીષભાઈની આંખો લાલ થઈ જાય છે, છાતીમાં ધડકારા વધે છે. શાંતિથી નુકસાન સ્વીકારીને બહાર નીકળવાને બદલે તેમનો આ ક્રોધનો માર્ગ ભડકી ઊઠે છે. બદલો લેવાની વૃત્તિ જાગે છે. તેઓ બજાર સામે જંગે ચડે છે અને ખોટો ડબલ સોદો મારી બેસે છે. અડધા કલાકમાં આખી મૂડી સાફ. અહીં શેરબજારે નહીં, પણ તેમના પોતાના આદિમ ન્યુરોન્સના ધસમસતા પ્રવાહે તેમને લૂંટી લીધા.

આ સર્કિટ ક્યારેય મિટાવી શકાતી નથી, પણ તેને ઓળખી શકાય છે. જ્યારે અચાનક શરીરમાં ગરમી પકડાય, જડબું ભીંચાય અને કંઈક તોડી નાખવાની કે વળતો પ્રહાર કરવાની તીવ્ર લાલચ જાગે, ત્યારે સમજી લેવું કે ડ્રાઈવિંગ સીટ પર હોમો સેપિયન્સ નથી રહ્યો, અંદરનો વરુ બેસી ગયો છે. એ ક્ષણે લીધેલો કોઈપણ આર્થિક કે સામાજિક નિર્ણય આત્મઘાતી જ સાબિત થાય છે.

જે માણસ પોતાના મગજનો શોર્ટ-સર્કિટ ઓળખી શકતો નથી, એ આખી જિંદગી બજાર અને સંબંધીઓને દોષ દેતો ફરે છે.