મનોવૈજ્ઞાનિકની દ્વિધા

કોઈ એક પુસ્તક કે લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર ક્યારે વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. પણ વિચાર તદ્દન સાચો અને જૂનો છે. મનોવિજ્ઞાનના સંશોધનમાં એક શાશ્વત મુશ્કેલી રહે છે: જો તમે માણસના મગજને એકદમ બંધ, ચોખ્ખી અને કાબૂમાં રાખેલી લેબોરેટરીમાં તપાસો, તો ગણતરીઓ સચોટ આવે પણ એ માણસ સામાન્ય જીવન જેવો ન વર્તે. અને જો તમે એને ખુલ્લા બજારમાં કે ઘરમાં તપાસવા જાઓ, તો વાતાવરણમાં એટલો ઘોંઘાટ હોય કે ચોક્કસ તારણ કાઢવું અશક્ય બને. નિયંત્રણ વધારો તો વાસ્તવિકતા મરી જાય, અને વાસ્તવિકતા પકડો તો નિયંત્રણ છૂટી જાય. આ ખેંચતાણ જ આ દ્વિધાનું હાર્દ છે.

આ વાત માત્ર વિજ્ઞાનીઓના લેબકોટ પૂરતી સીમિત નથી. આપણા આધુનિક વેપાર અને માર્કેટિંગમાં આ રોગ ઘર કરી ગયો છે. ઓફિસના એરકન્ડિશન્ડ બોર્ડરૂમમાં બેસીને તૈયાર કરેલા ગ્રાહક-સર્વેક્ષણો કાગળ પર બ્રહ્મસત્ય જેવા લાગે છે. લોકો સવાલોના જવાબમાં પોતે કેટલા આદર્શ, સમજદાર અને બજેટ-સભાન છે તેનું ચિત્ર ઊભું કરે છે. રિસર્ચ કરનાર ખુશ થઈ જાય છે કે એની પાસે પાકો ડેટા છે. પણ જેવો એ ગ્રાહક બહાર દુકાને પહોંચે, ત્યારે અચાનક ભાવનાઓ, સામાજિક દેખાડો કે માત્ર ભૂખના આધારે સાવ જુદો જ નિર્ણય લઈ બેસે છે. લેબનું પરિણામ રસ્તા પર ધૂળ ચાટતું થઈ જાય છે.

ધારો કે મુંબઈની કોઈ મોટી પેકેજ્ડ ફૂડ બ્રાન્ડ એક નવો ડાયેટ ખાખરા બજારમાં મૂકવા માંગે છે. કંપની પચાસ ભણેલા-ગણેલા લોકોને કાચની કેબિનમાં બેસાડીને સ્વાદ ચખાડે છે. ફોર્મ ભરાવે છે. બધા કહે છે કે તેમને ઓછું તેલ અને ઝીરો ખાંડ જોઈએ છે, તેઓ સ્વાસ્થ્ય માટે વધુ પૈસા ખર્ચવા તૈયાર છે. મેનેજમેન્ટ હરખાઈને કરોડો રૂપિયા પ્રોડક્શનમાં નાખી દે છે. પણ અમદાવાદના સુપરમાર્કેટમાં પહોંચીને એ જ માણસ છાનામાના તળેલા મઠિયાનું પાકીટ બાસ્કેટમાં સરકાવી દે છે. કેબિનમાં બોલાયેલું સત્ય દુકાનના ગલ્લા સુધી પહોંચતા જૂઠું સાબિત થાય છે.

જ્યાં સુધી તમે માણસને તેના સાચા, અસ્તવ્યસ્ત વાતાવરણમાં ચકાસતા નથી, ત્યાં સુધી તમારી પાસે માત્ર કાગળિયાં રહે છે, ગ્રાહક નહીં. બંધ બારણે મેળવેલો ચોક્કસ હિસાબ ખુલ્લા ચોકમાં ખોટો જ પડવાનો છે.

માણસ લેબોરેટરીમાં સંત જેવો વર્તે છે અને બજારમાં અસલી રંગ બતાવે છે.